Абайұлы Ақылбай

Ақылбай Абайұлы Құнанбаев – Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған тұңғыш ұлы, Абай айналасында қалыптасқан ақындық мектептің көрнекті өкілдерінің бірі. Ол 1861 жылы Шыңғыстау өңірінде дүниеге келіп, 1904 жылы Семейде қайтыс болған. Ақылбайдың балалық шағы Құнанбай әулетінің дәстүрлі тәрбиесімен, Абай ауылындағы өлең-жыр, ән-күй, әңгіме, шежіре, қисса тыңдау мәдениетімен тығыз байланысты өтті. Деректерде оның Құнанбайдың кіші әйелі Нұрғанымның бауырында тәрбиеленгені, жас кезінде ауыл молдасынан сауат ашқаны айтылады. Бұл орта жас Ақылбайдың өнерге бейімділігін ерте оятты.

Ақылбай табиғатынан сері мінезді, ән мен күйге, өлеңге, сауыққа жақын адам болған. Ол домбыра тартып, ән айтып, скрипка сияқты аспаптарға да қызыққан өнерпаз ретінде сипатталады. Абай маңындағы ақын шәкірттер арасында Ақылбайдың орны бөлек: ол әкесінің тікелей тәрбиесін көріп, поэзиядағы көркемдік талапты, ой тереңдігін, адам мінезін тануды Абайдың өзінен үйренді. Дегенмен оның шығармашылық жолы бірден жүйелі жазба ақындыққа түсті деу қиын. Жастық шағында серілік, әншілік, ел аралау басым болды. Кейін Абайдың ықпалымен поэма жазуға бет бұрып, қазақ әдебиетіндегі оқиғалы романтикалық поэзия үлгісін дамытуға үлес қосты.

Ақылбай шығармашылығының ең белгілі туындысы – «Дағыстан» поэмасы. Бұл шығармада шығыс елдерінің өмірі, ерлік, адалдық, адамдық намыс, махаббат, кек пен әділет сияқты күрделі мәселелер көркемдік арқауға айналады. Поэма сюжеті қазақ даласынан тыс кеңістікке құрылғанымен, ондағы адам мінезін бағалау, ерлік пен зұлымдықты салыстыру, адалдықты биік қою тәрізді идеялар қазақ оқырманына жақын. Ақылбай поэмасында оқиға желісін қызықты құрып, кейіпкерлер арасындағы тартысты ширата біледі. Бұл оның Абай мектебіндегі эпикалық дәстүрді меңгергенін көрсетеді.

Ақынға телінетін «Зұлыс», «Жаррах батыр» сияқты поэмалар туралы да әдеби деректерде айтылады. Алайда олардың толық мәтіндері сақталмаған немесе бізге түгел жетпеген. Бұл жағдай Ақылбай мұрасының бір бөлігі ауызша таралу, қолжазба күйінде жоғалу сияқты себептермен толық сақталмай қалғанын аңғартады. Соған қарамастан «Дағыстан» поэмасының өзі-ақ Ақылбайдың көркемдік қарымын, оқиғалы шығарма жазуға бейімділігін танытады.

Ақылбай поэзиясында Абай дәстүрінің бірнеше белгісі байқалады. Біріншіден, ол өлеңді құрғақ баяндау емес, адам тағдырын ашатын көркем құрал ретінде қолданады. Екіншіден, кейіпкерлер мінезін әрекет үстінде танытуға ұмтылады. Үшіншіден, оқиғалы поэма арқылы қазақ әдебиетінің тақырыптық кеңістігін кеңейтеді. Абай шәкірттерінің біразы шығыстық немесе тарихи сюжеттерді қазақша жаңаша жырласа, Ақылбай да осы ізденістің ішінде болды.

Ақылбайдың өмірі мен мұрасы Абай әулетінің рухани тәрбиесін, Шыңғыстау өңіріндегі әдеби ортаның қуатын көрсетеді. Ол әкесінің ұлылығын көлеңкелеп қайталаушы емес, өз мүмкіндігінше оқиғалы поэзияға үлес қосқан дербес ақын ретінде бағалануы тиіс. Оның шығармашылығы қазақ жазба әдебиетінде романтикалық-эпикалық поэманың қалыптасуына әсер етті. Сонымен бірге Ақылбай бейнесі Абай мектебінің тек теориялық ұғым емес, нақты шығармашылық орта болғанын дәлелдейді.