Абайұлы Мағауия

Мағауия Абайұлы Құнанбаев – Абайдың Ділдәдан туған кенже ұлы, ақындық қабілетімен ерте танылған, Абай мектебінің дарынды өкілдерінің бірі. Ол 1870 жылы Шыңғыстау өңірінде дүниеге келіп, 1904 жылы өмірден өтті. Мағауияның қысқа ғұмыры қазақ әдебиеті үшін ауыр жоғалту болды, себебі ол Абайдың тікелей тәрбиесін көрген, әкесінің ақындық талабын терең түсінген, эпикалық поэзияда өзіндік қолтаңба қалыптастыра бастаған талант еді.

Мағауия жасынан мұсылманша сауат ашып, кейін Семейдегі қалалық орыс мектебінде оқығаны айтылады. Алайда денсаулығына байланысты оқуын ұзақ жалғастыра алмай, ауылға қайтады. Ауылға келгеннен кейін ол әкесінің қасында болып, өздігінен ізденіп білімін толықтырады. Абай оның ақындық қабілетін байқап, бағыт беріп отырған. Мағауияның әдеби талғамы Абай оқыған шығыс, орыс және батыс әдебиетімен танысу арқылы кеңіді. Сондықтан оның шығармаларында қазақ ауыз әдебиетінің дәстүрі ғана емес, кеңірек көркемдік ойлау да байқалады.

Мағауияның ең белгілі шығармасы – «Медғат-Қасым» поэмасы. Бұл туынды қазақ әдебиеті тарихында Абай мектебінің эпикалық ізденісін танытатын маңызды шығарма ретінде бағаланады. Поэмада әділет пен зұлымдық, құлдық пен еркіндік, адамдық намыс пен өш алу, махаббат пен адалдық мәселелері көркем бейнеленеді. Шығарма сюжеті қазақ тұрмысынан тыс кеңістікке құрылғанымен, оның идеялық өзегі жалпыадамзаттық сипатта. Мағауия кейіпкерлер тағдырын суреттеу арқылы адам бойындағы ерлік, мәрттік, сатқындық, қатыгездік сияқты қасиеттерді салыстырады.

«Медғат-Қасым» поэмасының көркемдік ерекшелігі – оқиғаның ширақ құрылуы, кейіпкерлер мінезінің тартыс үстінде ашылуы және романтикалық серпіннің басымдығы. Абай шәкірттері үшін поэма жанры тек сюжетті баяндау емес, адам табиғатын ашу, әділет туралы ой айту, оқырманды адамгершілік тұрғыдан тәрбиелеу құралы болды. Мағауия осы талапты жақсы түсінді. Оның поэмасындағы Қасым бейнесі ерлік пен адалдықтың, ал қарсы күштер зұлымдық пен опасыздықтың белгісі ретінде көрінеді.

Мағауияға қатысты әдеби деректерде «Еңлік-Кебек», «Абылай» сияқты шығармалар да аталады. Бұл туындылардың сақталуы, толықтығы және авторлық нұсқалары жөнінде әртүрлі пікірлер кездескенімен, Мағауияның тарихи-эпикалық тақырыптарға қызыққаны анық. Оның шығармашылық бағыты Абайдың жастарға берген тапсырмаларымен, поэма жазуға баулуымен, тарихи және шығыстық сюжеттерді игеру дәстүрімен байланысты.

Мағауияның өміріндегі ең ауыр тұс – денсаулығының нашарлауы және ерте қайтыс болуы. Ол әкесінен бұрын дүниеден өтті. Абай үшін бұл үлкен қайғы болды. Мағауия өлімі Абайдың соңғы жылдарындағы рухани күйзелісін тереңдеткен оқиғалардың бірі ретінде аталады. Сол себепті Мағауия тұлғасы қазақ әдебиеті тарихында тек ақын ретінде ғана емес, Абай тағдырымен біте қайнасқан аяулы перзент ретінде де есте қалды.

Мағауия шығармашылығының маңызы оның көлемімен емес, сапалық сипатымен өлшенеді. Ол аз ғұмырында Абай мектебіндегі эпикалық поэзияның мүмкіндігін көрсетті. Оның поэмалары қазақ оқырманын жаңа сюжетке, жаңа кеңістікке, адам тағдырын күрделі тартыс арқылы тануға жетеледі. Мағауияның тілі бейнелі, оқиғасы әсерлі, идеясы адамгершілікке бағытталған. Сондықтан ол Абайдың ақын шәкірттері қатарында ерекше аталады.

Мағауия Абайұлы – Абай дәстүрін жалғастырған, қазақ поэмасының көркемдік өрісін кеңейткен талантты ақын. Оның «Медғат-Қасым» поэмасы әділет, ерлік, адалдық туралы биік идеяны көтерген шығарма ретінде әдебиет тарихында өз орнын сақтайды.