Бабатайұлы Дулат

Дулат Бабатайұлы – XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінің ірі өкілі, жырау, ақын, “зар заман” ағымының көрнекті тұлғаларының бірі. Ол 1802 жылы қазіргі Абай облысына қарасты Аягөз өңіріндегі Сандықтас қонысында дүниеге келген. Дулат шығармалары ел ішінде кең тараған, кейін 1880 жылы Қазан қаласында “Өсиетнама” деген атпен жарық көрген жинаққа енген. Семей өңірінің әдебиеті тарихында Дулат Бабатайұлы Абайға дейінгі дәуірдегі сыншыл ойдың, әлеуметтік поэзияның ірі өкілі ретінде ерекше аталады.

Дулат өмір сүрген дәуір қазақ қоғамындағы әлеуметтік өзгерістермен, отарлық биліктің күшеюімен, дәстүрлі ел басқару жүйесінің әлсіреуімен байланысты болды. Ақын осы өзгерістерді терең сезініп, өз поэзиясында халықтың мұңын, заманның қайшылығын, ел ішіндегі әділетсіздікті, болыс-билердің мінезін, рухани құлдырауды өткір сынға алды. Сондықтан Дулат поэзиясы жай ғана көңіл күй лирикасы емес, қоғамдық ойдың, әлеуметтік сынның көркем көрінісі болып табылады.

Дулат шығармаларының басты ерекшелігі – оның сыншылдық сипаты. Ол ел ішіндегі жағымсыз мінездерді, әділетсіздікті, жағымпаздықты, парақорлықты, надандықты ашық әшкерелейді. Ақын өз заманындағы атқамінерлердің халық мүддесінен алыстап, жеке басының қамын ойлағанын сынайды. Дулат үшін ақындық өнер – елге ақыл айту, қоғамның кемшілігін көрсету, халықты ояту құралы. Сондықтан оның өлеңдері дидактикалық, насихаттық, сыншыл мазмұнға ие.

Дулат Бабатайұлының поэзиясында туған жер тақырыбы да ерекше орын алады. Ол ел мен жерді біртұтас ұғым ретінде қабылдайды. Ақын үшін жер – халықтың тіршілігі, ата-бабаның аманаты, елдіктің негізі. Туған жерден айырылу немесе жердің қадірін білмеу – ұлттық болмыстың әлсіреуімен тең. Осы тұрғыдан келгенде, Дулат өлеңдерінде ұлттық сана, жерге құрмет, ел тағдыры туралы ойлар мол көрінеді.

Ақын шығармаларында адам мінезі, адамгершілік мәселелері де кеңінен жырланады. Ол жақсы мен жаманды, әділ мен әділетсізді, білімді мен наданды, ел қамын ойлаған азамат пен жеке басын күйттеген мансапқорды салыстыра суреттейді. Мұндай қарама-қарсылықтар арқылы Дулат халыққа ой салады, оқырманды дұрыс жолға шақырады. Оның поэзиясындағы өсиетшілдік құрғақ ақыл айту емес, өмір тәжірибесінен туған терең әлеуметтік тұжырым ретінде көрінеді.

Дулат Бабатайұлының “Өсиетнама” жинағына енген шығармалары оның әдеби мұрасын жүйелі тануға мүмкіндік береді. Бұл жинақ ақынның қазақ әдебиеті тарихындағы орнын айқындаған маңызды басылымдардың бірі саналады. Оның өлеңдері мен толғауларында заман шындығы, ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік, адам мінезінің өзгеруі, рухани құндылықтардың әлсіреуі кеңінен бейнеленеді.

Дулаттың қазақ әдебиеті тарихындағы орны Абаймен байланысы арқылы да ерекшеленеді. Деректерде ол Абайдың ұлық тұтқан ақындарының бірі ретінде аталады. Дулат поэзиясындағы сыншылдық, заманға ой көзімен қарау, адам мінезін талдау, ел ішіндегі кемшіліктерді әшкерелеу кейінгі қазақ жазба әдебиетінің дамуына ықпал етті. Осы тұрғыдан алғанда, Дулат Бабатайұлы Абайға дейінгі қазақ поэзиясындағы әлеуметтік ойды жаңа деңгейге көтерген ақындардың бірі.