Байқошқарұлы Түбек

Түбек Байқошқарұлы – XIX ғасырдағы қазақ айтыс өнерінің көрнекті өкілі, суырыпсалма ақын. Ол 1780–1870 жылдар аралығында өмір сүргені туралы деректер кездеседі. Түбек Абай ауылына көршілес Найман ішіндегі Сыбан елінен шыққан, Абай ортасымен, Семей өңірінің әдеби дәстүрімен тығыз байланыста болған тұлға ретінде танылады. Оның айтыскерлік өнері қазақ әдебиеті тарихында жоғары бағаланған.

Түбек Байқошқарұлының өмір сүрген дәуірі қазақ даласында ауызша ақындық дәстүрдің күшті сақталған кезеңі болды. Бұл уақытта ақындар ел ішіндегі жиындарда, ас-тойларда, дау-дамай кезінде, руаралық кездесулерде сөз сайысына түсіп, өз өнерімен халықтың ықыласына бөленген. Түбек осындай ортада қалыптасып, жасынан суырыпсалма ақындығымен көзге түскен. Деректерде оның он бес жасынан бастап өлеңді серік еткені, көпшілік алдында сөз сайысына түскені айтылады.

Түбектің шығармашылық болмысының басты сипаты – айтыскерлік шеберлік. Айтыс өнерінде ақынның ой ұшқырлығы, тіл байлығы, қарсыласының сөзін іліп әкету қабілеті, ел тарихын білуі, әлеуметтік жағдайды түсінуі қатар көрінеді. Түбек осы қасиеттерімен танылған. Оның Тезек төре, Сабырбай, Құлмамбет, Қарқабат, Қосан, Бақтыбай, Орынбай сияқты белгілі ақындармен айтысқаны туралы мәліметтер беріледі. Бұл деректер оның өз заманындағы ірі айтыс ақындарының қатарында болғанын көрсетеді.

Түбек ақынның Абайға әсері туралы деректер де әдебиет тарихында жиі айтылады. Ол Абай ауылына жақын өңірден шыққандықтан, жас Абайдың ақындық орта туралы танымына ықпал еткен тұлғалардың бірі ретінде аталады. Мұхтар Әуезов “Абай жолы” эпопеясында Түбек ақынды көркем бейнелегені көрсетіледі. Бұл да Түбек тұлғасының Абай дәуіріндегі әдеби орта үшін маңызды болғанын аңғартады.

Түбек поэзиясының ерекшелігі – сөздің шапшаңдығы мен ойдың дәлдігі. Айтыскер ақын үшін әрбір жауап дәл, өткір, мағыналы болуы керек. Түбек осы талапқа сай ақын болған. Оның айтыстарында қарсыласын сөзбен тоқтату, өз руының, елінің намысын қорғау, әлеуметтік жағдайды көрсету, ел ішіндегі оқиғаларды өлеңге айналдыру сияқты белгілер басым болған. Бұл айтыс поэзиясының қоғамдық қызметін де көрсетеді.

Түбектің өнерін тек қазақ зерттеушілері ғана емес, сырттан келген саяхатшылар мен ғалымдар да жоғары бағалағаны айтылады. Кейбір деректерде поляк саяхатшысы А. Янушкевичтің, сондай-ақ В.В. Радлов пен Ы. Алтынсариннің Түбек өнеріне назар аударғаны көрсетіледі. Бұл мәліметтер Түбек Байқошқарұлының аймақтық қана емес, жалпы қазақ ауыз әдебиеті тарихындағы елеулі тұлға болғанын дәлелдейді.

Түбек шығармаларының көп бөлігі ауызша тарағандықтан, оның мұрасы толық жүйеленіп жеткен жоқ. Дегенмен ел аузында сақталған айтыстары, ол туралы әдеби деректер, зерттеушілердің пікірлері ақынның қазақ айтысындағы орнын айқындайды. Оның өнері кейінгі айтыскер ақындарға үлгі болды. Түбек сөз өнерін елдік намыспен, тапқырлықпен, шешендік дәстүрмен ұштастырған ақын ретінде бағаланады.