Әділханұлы Мұқа

Мұқа Әділханұлы (1857–1927) – Семей өңірінен шыққан ақын, әнші, композитор, домбырашы әрі скрипкашы. Ол Абайдың өнерпаз шәкірттерінің бірі ретінде қазақтың әншілік-музыкалық дәстүрін дамытуға үлес қосқан.

Мұқа Әділханұлы – Семей өңіріндегі Абай айналасында қалыптасқан өнерлі орта өкілдерінің бірі. Ол ақын ғана емес, әнші, композитор, домбырашы және скрипкашы ретінде де танылған. Деректерде оның шын аты Мұхаметқанафия екені, Уақ ішінде Жарқыннан тарайтын Әділхан әулетіне жататыны айтылады. Мұқа есімі Абай ауылындағы әншілік-музыкалық дәстүрмен, ақын шәкірттер ортасымен тығыз байланысты аталады.

Мұқаның өнерге келуі табиғи қабілетпен қатар, Семей қаласының мәдени ортасымен де сабақтас. Ол ауыл молдасынан сауат ашқаннан кейін ән-күйге, өлең-жырға ерекше құмар болып өседі. Әкесі мен жақын туыстары домбыра шерткен өнерлі адамдар болғандықтан, Мұқа алғашында домбыра өнерін үйренеді. Кейін Семейге барған сапарлары оның музыкалық талғамын кеңейтіп, скрипкаға қызығушылығын оятады.

Мұқа туралы деректерде оның қалада Ғарифолла деген татар скрипкашысынан скрипка үйренгені айтылады. Бұл оқиға қазақ даласындағы дәстүрлі домбыра өнері мен қаладағы еуропалық аспаптық музыка арасындағы байланысты танытады. Мұқа осы екі арнаны қатар меңгеріп, домбыра, ән, скрипка, өлең өнерін бір адамның бойына тоғыстырған сирек таланттардың бірі болды.

Абайдың Мұқаға ерекше көңіл бөлуі оның өнерпаздық қабілетімен байланысты. Абай жастардың сезім тәрбиесін толықтыру үшін музыка үйретуді маңызды санаған. Осы мақсатпен ол Мұқаны өз маңына жақындатып, өнерлі жастарға ұстаздық етуіне жағдай жасаған. Мұқа Абай әндерін домбыраға, скрипкаға қосып орындап, ақын ауылындағы музыка мәдениетінің дамуына үлес қосты.

Мұқа Әділханұлының әдеби мұрасы толық сақталмаған. Дегенмен оның ақындығы, әншілік қабілеті, Абай өлеңдері мен әндерін насихаттаудағы қызметі туралы деректер оның Семей өңірінің рухани тарихындағы орнын айқындайды. Ол жазба мәтіндерден гөрі орындаушылық, ауызша тарату, музыкалық дәстүрді жеткізу арқылы танылған тұлға болды.

Мұқаның шығармашылық бейнесі Абай мектебінің жан-жақтылығын көрсетеді. Бұл мектеп тек өлең жазған ақындардан ғана емес, әнші, күйші, скрипкашы, жыршы, әңгімеші, естелік айтушылардан да құралды. Мұқа осы ортада өнер мен тәрбиенің, музыка мен поэзияның бірлігін танытқан тұлға ретінде бағаланады.

Қорыта айтқанда, Мұқа Әділханұлы – Семей өңірінің музыкалық-поэтикалық дәстүріндегі елеулі есім. Оның өмірі Абай айналасындағы рухани ортаның кеңдігін, қазақ өнерінің жаңашылдыққа ашық болғанын, ұлттық музыка мен поэзияның өзара байланысын дәлелдейді. Мұқа мұрасы бүгінгі ұрпаққа өнерге адалдықтың, ұстаздық ықпалдың және халықтық дәстүрді сақтаудың үлгісі болып қала береді.