Әуезов Мұхтар

Мұхтар Омарханұлы Әуезов – қазақ әдебиетінің классигі, ұлы жазушы, драматург, ғалым, қоғам қайраткері. Ол 1897 жылы 28 қыркүйекте бұрынғы Семей облысы, Шыңғыстау өңіріндегі Бөріліде дүниеге келіп, 1961 жылы 27 маусымда Мәскеуде қайтыс болды. Әуезовтің балалық шағы Абай мекенімен, Шыңғыстау табиғатымен, қазақтың ауыз әдебиеті және Абай дәстүрімен біте қайнасып өтті. Атасы Әуез бен әкесі Омарханның отбасындағы рухани орта болашақ жазушының әдебиетке, сөз өнеріне, тарихқа қызығушылығын ерте қалыптастырды.

Мұхтар Әуезов алғаш ауылда сауат ашып, кейін Семейдегі оқу орындарында білім алды. Семей қаласы сол кезеңде қазақ даласындағы ірі мәдени орталардың бірі болатын. Мұнда кітапхана, баспахана, орыс-қазақ мектебі, мұғалімдер семинариясы, түрлі қоғамдық пікір ортасы қалыптасты. Әуезов осы ортада білімін тереңдетіп, орыс және әлем әдебиетімен танысты. Кейін Ташкент, Ленинград сияқты қалаларда оқуы оның ғылыми және шығармашылық көкжиегін кеңейтті.

Әуезовтің шығармашылық жолы драматургиядан басталды. 1917 жылы жазылған «Еңлік-Кебек» пьесасы қазақ драматургиясының алғашқы ірі үлгілерінің бірі саналады. Бұл шығармада жазушы халық аңызы негізінде махаббат, рулық тартыс, әділетсіздік, адам еркіндігі сияқты мәселелерді көтерді. Кейін «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Түнгі сарын» сияқты пьесалары қазақ театр өнерінің қалыптасуына зор ықпал етті. Әуезов драматургиясы ұлттық сахна тілін, характер жасау тәсілін, тарихи-әлеуметтік тартысты бейнелеу мәдениетін қалыптастырды.

Жазушының прозалық мұрасы да аса бай. «Қорғансыздың күні», «Қаралы сұлу», «Көксерек», «Қараш-Қараш оқиғасы», «Қилы заман» сияқты шығармаларында қазақ қоғамының күрделі шындығы, адам тағдыры, әлеуметтік теңсіздік, отаршылдық қысымы, табиғат пен адам қатынасы көркем суреттеледі. Әуезов прозасы психологиялық тереңдігімен, тіл байлығымен, композициялық шеберлігімен ерекшеленеді. Ол кейіпкердің ішкі күйін, қоғамдық ортаның қысымын, табиғат суреті мен адам мінезінің байланысын шебер ашады.

Әуезовтің ең биік шығармашылық жетістігі – «Абай жолы» роман-эпопеясы. Бұл шығарма қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтерген туынды ретінде бағаланады. Роман-эпопеяда Абайдың өмірі ғана емес, XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік, рухани, мәдени келбеті кең панорамада бейнеленеді. Әуезов Абайды жеке ақын ретінде ғана емес, халықтың ояну дәуірін танытқан ойшыл, адамгершілік пен әділет жолындағы тұлға ретінде суреттеді.

«Абай жолы» эпопеясының маңызы бірнеше қырынан көрінеді. Біріншіден, ол қазақ халқының тұрмыс-салтын, салт-дәстүрін, билік жүйесін, руаралық қатынасын, дала мәдениетін кең көлемде танытты. Екіншіден, Абайдың рухани өсу жолын, ақындық дүниетанымының қалыптасуын көркемдік тұрғыдан ашты. Үшіншіден, қазақ тілінің көркемдік мүмкіндігін әлемге көрсетті. Әуезов тілі бейнелі, бай, ырғақты, халықтық сөйлеу мәдениетіне жақын.

Мұхтар Әуезов ғалым ретінде де аса ірі еңбек сіңірді. Ол абайтанудың ғылыми негізін қалыптастырды, қазақ әдебиеті тарихы, фольклор, эпос, театр, драматургия туралы зерттеулер жазды. Қазақстан Ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор ретінде әдебиеттану ғылымының дамуына ықпал етті. Әуезовтің ғылыми еңбектері мен көркем шығармалары бірін-бірі толықтырып, қазақ руханиятының іргелі қабатын құрады.