Жанғалиев Төлеген

Төлеген Жанғалиев – Абай елі топырағынан шыққан ақын, журналист, қоғам қайраткері. Ол 1950 жылы 27 қаңтарда қазіргі Абай облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында дүниеге келген. Қарауыл – қазақ руханиятында Абай есімімен, Шыңғыстау табиғатымен, ел ішіндегі ақындық дәстүрмен байланысты қасиетті мекен. Осындай орта ақынның дүниетанымына, сөзге деген жауапкершілігіне, туған жер туралы сезіміне ерекше әсер етті. Төлеген Жанғалиев поэзиясында Абай елі, Шыңғыстау, Қарауыл, қазақ даласының тарихи жады жиі көрініс табады. 1973 жылы Семей педагогикалық институтын тәмамдағаннан кейін ол еңбек жолын білім, баспасөз, қоғамдық қызмет салаларымен байланыстырды. Кейін Алматы жоғары партия мектебінде білім алып, аудандық басқару жүйесінде, идеология және мәдениет салаларында жауапты қызметтер атқарды. Мұндай қызметтер ақынның қоғамдық ой-өрісін кеңейтіп, ел өмірін, ауыл тіршілігін, әлеуметтік өзгерістерді жақыннан тануына мүмкіндік берді. Ол өмірді сырттай бақылаушы емес, сол өмірдің ішінде жүрген азамат ретінде жырлады.

Төлеген Жанғалиев Қазақстан Жазушылар одағы мен Қазақстан Журналистер одағының мүшесі ретінде әдеби және баспасөз кеңістігінде танылды. Оның азаматтық болмысы шығармаларында да, қоғамдық қызметінде де айқын байқалады. Ақын үшін поэзия – жеке сезімді білдіру ғана емес, ел тағдырын, адамдық парызды, туған жер алдындағы жауапкершілікті айту құралы. Сондықтан оның лирикасында сыршылдықпен бірге әлеуметтік ой, ұлттық жады, адамгершілік мәселелері қатар өріледі. Төлеген Жанғалиевтің жыр топтамалары алғаш рет республика жас ақындарының «Қарлығаш», «Сыр сапар», «Тоғыз перне» сияқты ұжымдық жинақтарында жарияланды. Бұл жинақтар оның поэзияға өзіндік үнмен келгенін көрсетті. Ақынның кейінгі жеке кітаптары оның шығармашылық өрісін кеңейтіп, лирикалық, азаматтық, философиялық тақырыптарды тереңдете түсті. Оның «Жүрегім сөйлеп тұрғанда», «Шыңғыстау шындығы», «Оңалған ойдың сәулесі», «Біз жұмаққа бармаймыз», «Атом мен ақын», «Баба жайлы балладалар» сияқты кітаптары белгілі.

Ақын поэзиясындағы басты тақырыптардың бірі – Абай елі мен Шыңғыстау рухы. Ол туған жерді табиғат көрінісі ретінде ғана емес, тарихи тағдырдың, ұлттық сананың, рухани сабақтастықтың белгісі ретінде жырлайды. Оның өлеңдерінде жер атаулары, ел адамдары, өткен мен бүгіннің байланысы поэтикалық мәнге ие болады. Төлеген Жанғалиев туған жерге деген махаббатты жалпылама сезім емес, нақты тарихи жауапкершілік ретінде түсіндіреді.

«Атом мен ақын» сияқты шығармаларында Семей ядролық полигоны тақырыбына қатысты азаматтық алаңдаушылық байқалады. Ақын атом дәуірінің адамзатқа әкелген қатерін, туған жердің жарасын, адам мен табиғат арасындағы үйлесімнің бұзылуын көркем оймен жеткізуге ұмтылады. Бұл оның поэзиясын жергілікті тақырып шеңберінен шығарып, жалпыадамзаттық мәселелер деңгейіне көтереді. Осы тұрғыдан Төлеген Жанғалиев поэзиясы Абай өңірінің тарихи қасіреті мен рухани төзімін бейнелейтін маңызды әдеби мұраға жатады.

Төлеген Жанғалиев жас ақындардың республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты, Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері ретінде әдеби ортада мойындалды. Сондай-ақ облыстық және республикалық деңгейдегі мүшәйраларда жүлде алып, ақындық беделін бекітті. Мұндай марапаттар оның поэзиясының оқырманға да, әдеби ортаға да әсер еткенін көрсетеді. Бірақ ақын мұрасының басты құндылығы марапатта емес, туған жер мен адам тағдырын шынайы бейнелеуінде.

Төлеген Жанғалиевтің шығармашылығында баллада жанры да елеулі орын алады. «Баба жайлы балладалар» жинағы арқылы ол тарихи тұлға, ата-баба аманаты, ұрпақ жалғастығы мәселелерін поэтикалық кеңістікке шығарды. Баллада жанры ақынға оқиға мен сезімді, тарихи дерек пен лирикалық толғанысты қатар беруге мүмкіндік жасады. Оның балладаларында эпикалық тыныс пен лирикалық үн үйлесіп жатады.