Жомартбаев Тайыр

Тайыр Жомартбаев – XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті мен ағартушылық қозғалыстың көрнекті өкілдерінің бірі, жазушы, драматург, ұстаз. Ол 1884 жылы қазіргі Абай облысы аумағында дүниеге келген. Тайырдың шығармашылық және педагогикалық қызметі Семей өңірінің мәдени-әдеби өмірімен тығыз байланысты. Ол Абай дәстүрі тараған ортада білім алып, қазақ жастарын оқу-білімге, адамгершілікке, жаңаша өмірге үндеуді басты мақсат санады.

Тайыр Жомартбаев алғашқы білімін Көкбай медресесінде алып, кейін Уфадағы әйгілі «Ғалия» медресесін бітірді. «Ғалия» медресесі XX ғасыр басында түркі-мұсылман халықтарының озық ойлы жастарын тәрбиелеген маңызды оқу орны болды. Мұнда білім алған жастар ұлттық баспасөз, әдебиет, педагогика, ағартушылық салаларында белсенді қызмет етті. Тайырдың дүниетанымы да осы ортада кеңейді. Ол дәстүрлі діни сауатпен қатар, жаңаша білімнің, ғылым мен мәдениеттің маңызын түсінді.

1911-1915 жылдары Тайыр Жомартбаев Семей қаласы маңындағы Жақия қажы мектебінде ер балаларға сабақ берді, ал жары Адығия Орманова қыз балаларды оқытты. Бұл дерек Тайырдың ағартушылық қызметіндегі маңызды қырды танытады: ол тек ұл балалардың емес, қыз балалардың да білім алуын қолдады. XX ғасыр басындағы қазақ қоғамында әйел теңдігі, қыз тағдыры, білім алу мәселесі аса өзекті болды. Тайыр бұл мәселені ұстаздық қызметінде де, көркем шығармаларында да көтерді.

Тайыр Жомартбаевтың әдеби мұрасындағы ең белгілі шығарма – «Қыз көрелік» романы. Ол 1912 жылы Семейдегі «Жәрдем» баспасынан жарық көрді. Бұл туынды қазақ прозасының алғашқы үлгілерінің бірі ретінде бағаланады. Шығармада қазақ қыздарының әлеуметтік жағдайы, еркін таңдау құқығы, білім мен адамгершілік, ескі салт пен жаңа көзқарас арасындағы қайшылықтар сөз болады. Автор оқырманды қыз баланың тағдырына бейжай қарамауға, адамды шыққан тегіне немесе мал-мүлкіне қарап емес, ақылына, мінезіне, адамдық қасиетіне қарап бағалауға шақырады.

«Қыз көрелік» романында ағартушылық идея басым. Тайыр ескі әдеттің адам тағдырын шектейтін тұстарын сынайды. Шығармадағы оқиға желісі, кейіпкерлер арасындағы таңдау, қыздың еркіндігі мәселесі сол дәуірдегі қазақ қоғамы үшін жаңашыл ой болды. Сондықтан бұл роман тек әдеби туынды ғана емес, әлеуметтік пікір білдірген ағартушылық еңбек ретінде де маңызды.

Тайырдың «Балаларға жеміс» атты өлеңдер жинағы да 1912 жылы Семейдегі «Жәрдем» баспаханасынан шыққан. Бұл жинақта жастарды оқу-білімге, еңбекке, ізгілікке, тәртіпке тәрбиелеу идеялары көрініс тапты. Балаларға арналған өлеңдер арқылы автор жас ұрпақтың мінезін қалыптастыруға, адамгершілікке баулуға ұмтылды. Оның педагогикалық көзқарасы әдебиетпен тікелей байланыста болды: жазушы үшін көркем сөз – тәрбиенің құралы.

Тайыр Жомартбаев драматургияға да үлес қосқан қаламгер ретінде аталады. Оның шығармаларында қоғамдағы жаңару, оқу-ағарту, әйел теңдігі, адамгершілік мәселелері басты орын алды. Алайда кеңестік кезеңнің саяси ахуалы оның өміріне ауыр әсер етті. 1930-жылдардағы қуғын-сүргін жылдары Тайыр Жомартбаев қудалауға ұшырап, 1937 жылы атылғаны туралы деректер айтылады. Бұл жағдай қазақ ағартушылары мен қаламгерлері бастан кешкен тарихи трагедияның бір көрінісі.

Тайыр Жомартбаев мұрасы бүгінгі күні XX ғасыр басындағы қазақ прозасының, ағартушылық әдебиеттің, Семей өңіріндегі педагогикалық ойдың даму тарихын тануда маңызды. Ол қазақ қоғамын білім арқылы жаңартуға сенді, қыз тағдырын, жас ұрпақ тәрбиесін, адамгершілік құндылықтарды әдебиет өзегіне айналдырды. Оның шығармалары Абай дәстүріндегі ағартушылық ойдың жаңа дәуірдегі жалғасы ретінде бағаланады.

Қорыта айтқанда, Тайыр Жомартбаев – ұстаздық пен жазушылықты қатар ұстаған, қазақ прозасының қалыптасуына үлес қосқан, әйел теңдігі мен оқу-білім мәселесін батыл көтерген ағартушы қаламгер. Оның өмірі мен шығармашылығы Семей-Абай өңірінің рухани тарихындағы маңызды белес болып саналады.