Ибрагимов Төкен

Төкен Смайылұлы Ибрагимов – Семей өңірінен шыққан белгілі жазушы, әдебиет сыншысы, өнер зерттеушісі, абайтанушы. Ол 1939 жылы 15 ақпанда бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы аумағындағы Кезеңшілік жерінде дүниеге келген. Балалық шағы ауыл тұрмысымен, ел ішіндегі ауызша әңгіме, шежіре, ән мен өлеңге жақын ортада өтті. Бұл орта кейін оның әдебиетке, халықтық мұраға, Абай дәстүріне ерекше ықыласпен қарауына негіз болды. Орта мектепті аяқтағаннан кейін Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының тарих-филология факультетінде оқып, 1964 жылы жоғары білім алды. Осы кезеңде әдебиет пен өнерді ғылыми тұрғыдан тануға ұмтылысы күшейіп, алғашқы мақалалары баспасөз бетінде көріне бастады.

Төкен Ибрагимов еңбек жолын қарапайым ауыл жұмыстарынан бастағанымен, кәсіби жолы әдебиет, өнер, мәдениет саласымен тығыз байланыста өрбіді. 1969–1976 жылдары Семей облыстық телевидениесінде әдебиет-драма және музыкалық хабарлар редакциясында редактор, аға редактор болып қызмет атқарды. Телевидение тәжірибесі оған сөз өнерін сахна, дыбыс, көрініс, сұхбат, деректі материал арқылы насихаттаудың жаңа мүмкіндіктерін көрсетті. Ол әдебиетті тек кітаптағы мәтін ретінде емес, халыққа әсер ететін рухани кеңістік ретінде қабылдады. Сондықтан оның кейінгі шығармашылық және ұйымдастырушылық қызметінде әдебиет, музей, театр, музыка, публицистика бір-бірімен сабақтасып жатты.

1976 жылдан бастап Төкен Ибрагимовтың өмірі Абайдың мемлекеттік қорық-мұражайымен тығыз байланысты болды. Ол мұражай директоры ретінде Абай мұрасын жинау, сақтау, насихаттау, ғылыми жүйелеу ісіне үлкен күш жұмсады. Оның тұсында мұражай қоры кеңейіп, бөлімдері көбейді, ғылыми-зерттеу жұмыстары жанданды. Абайдың өмірі мен шығармашылығын көпшілікке түсіндіру, ақын өмір сүрген тарихи-мәдени ортаны көрсету, Шыңғыстау мен Семейдің рухани байланысын ашу бағытында маңызды жұмыстар жүргізілді. Осы еңбегі арқылы Төкен Ибрагимов тек қаламгер ғана емес, ұлттық мәдени мұраны сақтаушы қайраткер ретінде танылды.

Төкен Ибрагимовтың шығармашылық болмысы бірнеше арнаны қамтиды. Ол – әдеби сыншы, эссеист, өнер зерттеушісі, абайтанушы және публицист. Оның сыншылық еңбектерінде қазақ әдебиетіндегі дәстүр мен жаңашылдық, көркемдік ізденіс, ақындық табиғат, ұлттық мінез мәселелері қарастырылды. Қаламгер әдеби шығарманы жалаң мазмұндап қоймай, оның ішкі ырғағын, авторлық ұстанымын, тілдік өрнегін, заманмен байланысын ашуға ұмтылды. Осы сипат оның әдеби-сын мақалаларын көркем ойға жақындатып, эсселік сипат берді.

Жазушының «Оймен оңаша», «Толқын толғау» сияқты еңбектері оның ойлы да бейнелі қалам иесі екенін танытады. Бұл еңбектерде автор бір жағынан әдебиет пен өнер туралы толғанса, екінші жағынан адам, уақыт, руханият, ұлттық сана туралы философиялық пайымдар жасайды. Төкен Ибрагимов үшін Абай – тек бір тарихи тұлға емес, қазақ руханиятының темірқазығы. Сондықтан ол Абай мұрасын зерттеу арқылы қазақ халқының мәдени болмысын, адамгершілік өлшемін, ойлау жүйесін тануға ұмтылды. Оның абайтануға қосқан үлесі ғылыми, ұйымдастырушылық және насихаттық сипатымен ерекшеленеді.

Төкен Ибрагимов қаламында Семей өңірінің рухани топырағы ерекше орын алады. Ол Абай мұрасын Шәкәрім, Мұхтар Әуезов, Қайым Мұхамедханұлы, Абайдың ақын шәкірттері, Семейдегі мәдени қозғалыстармен сабақтастыра қарастырды. Жазушының мақалалары мен зерттеу очерктерінде жергілікті әдеби орта республикалық руханиятпен байланыста беріледі. Мұндай көзқарас Семей өңірін тек географиялық аймақ ретінде емес, қазақ әдебиетінің тарихи-мәдени орталығы ретінде тануға мүмкіндік береді. Оның еңбектеріндегі басты ерекшелік – дерек пен көркем пайымның, ғылыми дәлдік пен азаматтық тебіреністің үйлесуі.

Төкен Ибрагимов ұзақ жылдар Абай мұражайын басқара отырып, музей ісін ғылыми-зерттеу, ағартушылық және мәдени тәрбие орталығына айналдыруға үлес қосты. Мұражай қорын толықтыру, экспозицияларды жаңарту, Абайға қатысты құжаттар мен жәдігерлерді жинау, ақын өмір сүрген ортаны кеңінен таныстыру – оның еңбегінің нақты нәтижелері. Осы тұрғыдан ол музей қызметкері ғана емес, Абай әлемін көпшілікке жақындатқан рухани ұйымдастырушы болды.

Қаламгердің әдеби-сын еңбектері қазақ әдебиеттануындағы эсселік сын дәстүрін байытты. Ол көркем мәтінді талдағанда автор тұлғасы, халықтық дүниетаным, тарихи орта, эстетикалық талғам мәселелерін қатар қозғады. Төкен Ибрагимовтың тілі бейнелі, ойы жинақы, пікір айту мәнері публицистикалық серпінге ие. Сондықтан оның мақалалары ғылыми ортаға ғана емес, әдебиетті сүйетін көпшілікке де түсінікті болды. Ол әдебиет туралы жазғанда оқырманды рухани жауапкершілікке шақырып, ұлт мұрасына құрметпен қарауға тәрбиеледі.

Төкен Ибрагимовтың өмірі мен шығармашылығы Семей-Абай өңірінің рухани тарихынан бөлек қаралмайды. Ол туған жер әдебиетін Абай мұрасымен, қазақ мәдениетінің тұтас дамуымен байланыстыра білді. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері атағы мен «Құрмет» ордені оның мәдениет саласындағы еңбегіне берілген жоғары баға болды.