КемелбаеваАйгүл Жолдасбайқызы

Кемелбаева – қазіргі қазақ прозасындағы өзіндік көркемдік әлемі қалыптасқан жазушы, әдебиеттанушы, кинодраматург және эссеші. Ол 1965 жылы 21 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Семей өңірі, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Туған жерінің Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов сынды алыптар рухымен астасқан әдеби-мәдени кеңістігі қаламгердің дүниетанымына ерте әсер етті. Құндызды ауылы мен Семей өңірінің табиғаты, ел аузындағы аңыз-әңгімелер, қазақы ортадағы сөз қадірі оның кейінгі прозасында жиі көрінетін рухани негіздердің бірі болды.

1984–1987 жылдары ҚазМУ-дің журналистика факультетінде оқығаны, кейін 1989–1994 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтының проза бөлімін тәмамдағаны көрсетіледі. Әдебиет институтында білім алуы оның көркем ойлау жүйесін кеңейтіп, әлем әдебиетімен, проза теориясымен, жазушылық шеберлік тәжірибесімен терең танысуына мүмкіндік берді. Бұл білім кейін оның прозасында ұлттық бояуды әлемдік әдеби үрдістермен ұштастыра білуінен байқалады.

Айгүл Кемелбаеваның шығармашылық жолы ерте басталды. 1983 жылы «Жалын» баспасының республикалық жабық конкурсында балалар әдебиетіне арналған шығармасымен жүлде алуы оның әдеби ортаға жас кезінен танылғанын аңғартады. Жазушының алғашқы белгілі туындыларының бірі – «Жетінші құрылыққа саяхат» повесі. 1986 жылы жарық көрген бұл шығарма балалар мен жасөспірімдер әдебиеті арнасында жазылғанымен, онда қиял, таным, ізденіс, рухани сапар тақырыптары көрінеді. Автор жас оқырманды тек оқиғаға қызықтырып қана қоймай, ойлануға, әлемді тануға, адам мінезін түсінуге жетелейді.

Қаламгердің кейінгі шығармалары қазақ прозасының психологиялық, интеллектуалдық және символдық бағыттарын байыта түсті. «Тобылғысай» прозалық жинағы, «Мұнара» романы, «Мәжнүн жүрек» және «Сөз хикмет» атты эссе-сұхбат кітаптары жазушының жанрлық ауқымын көрсетеді. Оның әңгімелері мен повестерінде адам жанының қалтарысы, әйел тағдыры, рухани жалғыздық, махаббат пен сенім, ұлттық жады, табиғат пен адам арасындағы байланыс сияқты тақырыптар кеңінен қозғалады. Кемелбаева прозасы оқиғадан гөрі ішкі психологиялық қозғалысқа, кейіпкердің ой ағынына, сезімнің нәзік иірімдеріне көбірек назар аударады.

Айгүл Кемелбаеваның көркемдік стиліне бірнеше белгі тән. Біріншіден, ол сөзді үнемдеп қолдануға, сөйлемге астарлы мағына беруге ұмтылады. Екіншіден, мәтінде символдық детальдар маңызды қызмет атқарады: табиғат көрінісі, құс, су, дала, көне мекен, жалғыз үй, мұнара сияқты бейнелер кейіпкердің ішкі күйімен астасып жатады. Үшіншіден, қаламгер шығармаларында әйел болмысы әлеуметтік сипатта ғана емес, рухани-философиялық деңгейде ашылады. Оның кейіпкерлері көбіне өз тағдырымен, өткен шақпен, арманымен, қорқынышымен, сенімімен бетпе-бет келеді.

Жазушының «Қоңырқаз» әңгімесі қазіргі қазақ прозасындағы көркемдік ізденістерді танытатын туындылардың бірі ретінде аталады. Бұл шығарма кейін халықаралық антологияға енуі арқылы қазақ прозасының шетелдік оқырманға жетуіне ықпал етті. «Қоңырқаз» тәрізді туындыларда автор адам мен табиғат арасындағы тылсым үндестікті, туған жерге деген сағынышты, адамның ішкі нәзік сезімдерін символдық тәсілмен береді. Мұндай шығармаларда оқиға желісі сыртқы әрекеттен гөрі кейіпкердің ішкі күйзелісі, сезімдік тәжірибесі, рухани таңдауы арқылы дамиды.

Айгүл Кемелбаеваның әдебиеттанушылық және эссеистік еңбектері де маңызды. Ол республикалық баспасөзде көптеген әдеби-зерттеу мақалалар, эсселер, аудармалар жариялаған. Оның эсселерінде Абай, Шәкәрім, Мағжан, Ілияс, Қадыр Мырза Әли, Есенқұл Жақыпбек сияқты қаламгерлердің шығармашылық әлеміне терең үңілу байқалады. Эссеист Кемелбаева көркем шығармаға тек әдеби талдау нысаны ретінде емес, рухани құбылыс, ұлттық жадтың көрінісі, адам болмысын танудың жолы ретінде қарайды.

Кинодраматургия саласындағы еңбектері де қаламгердің шығармашылық келбетін кеңейте түседі. Деректерде оның Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесі бойынша түсірілген «Күнә» көркем фильмінің сценарийіне қатысы бар екені көрсетіледі. Сонымен қатар бірнеше деректі фильмдерге байланысты еңбектері аталады. Бұл бағыт жазушының прозалық ойлауын экрандық баяндаумен ұштастыра алғанын көрсетеді. Киносценарийде көркем деталь, диалог, психологиялық ишара, көріністің жинақылығы ерекше маңызға ие болса, Кемелбаеваның прозасындағы бейнелілік осы салаға да табиғи жақын келеді.

Қаламгердің әдеби сыйлықтары оның шығармашылық еңбегіне берілген қоғамдық бағаны танытады. Ол Баубек Бұлқышев атындағы сыйлықтың, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының, Сорос-Қазақстан қоры ұйымдастырған әдеби байқаулардың жүлдегері ретінде аталады. Әртүрлі әдеби конкурстардағы жетістіктері оның прозадағы, эсседегі, аудармадағы ізденістерінің мойындалғанын көрсетеді. Алайда Кемелбаева шығармашылығының басты құндылығы марапаттармен ғана өлшенбейді; оның әдебиеттегі орны – қазақ прозасына нәзік психологиялық талдау, интеллектуалдық тереңдік, ұлттық рухани кеңістік әкелуімен айқындалады.

Айгүл Кемелбаева шығармашылығы Семей-Абай өңірінің әдеби жалғастығын қазіргі кезеңмен байланыстырады. Абай мен Шәкәрім қалыптастырған рухани-адамгершілік ізденіс, Мұхтар Әуезов дамытқан психологиялық және эпикалық ойлау дәстүрі Кемелбаева прозасында жаңа уақыттың адамын тану арқылы жалғасады. Оның мәтіндерінде ұлттық болмыс, әйел тағдыры, рухани ізденіс, қаламгер жауапкершілігі, әдебиеттің адам жанына әсері сияқты мәселелер тоғысады. Сондықтан Айгүл Кемелбаева – қазіргі қазақ әдебиетінде өзіндік үні бар, прозаны, эссені, әдеби ойды қатар дамытып жүрген маңызды қаламгерлердің бірі.