Құнанбайұлы Абай

Абай Құнанбайұлы – қазақтың ұлы ақыны, ағартушы, философ, композитор, аудармашы, жаңа жазба әдебиеттің негізін қалаушы тұлға. Ол 1845 жылы қазіргі Абай облысы аумағындағы Шыңғыстау өңірінде дүниеге келіп, 1904 жылы өмірден өтті. Азан шақырып қойған аты – Ибраһим. Қазақ халқы оны Абай деген есіммен таныды. Абайдың өмірі мен шығармашылығы Семей өңірінің әдеби-рухани тарихымен, Құнанбай әулетінің қоғамдық қызметімен, XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік өзгерістерімен тығыз байланысты.

Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлы ел басқарған беделді адам болса, анасы Ұлжан мен әжесі Зере бала Абайдың адамгершілік, мейірім, сөз қадірі туралы алғашқы түсініктерін қалыптастырды. Абай әуелі ауыл молдасынан білім алып, кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқыды. Медреседе жүргенде шығыс әдебиетімен, араб-парсы тіліндегі діни және көркем мәтіндермен танысты. Сонымен қатар Семейдегі орыс мектебіне қатысып, орыс тілін үйренуге ден қойды. Кейін Михаэлис, Долгополов, Гросс сияқты орыс демократтарымен араласуы оның дүниетанымын кеңейтті.

Абайдың ақындық мұрасы қазақ поэзиясын мазмұндық және көркемдік жағынан түбегейлі жаңартты. Ол өлеңді тек көңіл күй білдіру құралы емес, қоғамды тәрбиелеудің, адам мінезін түзетудің, халықты оятудың құралына айналдырды. Ақын шығармаларында білім, еңбек, ғылым, адамгершілік, әділет, махаббат, табиғат, ел мінезі, надандық, жалқаулық, мақтаншақтық, алауыздық мәселелері кеңінен жырланады. «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Сегіз аяқ», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» сияқты өлеңдері қазақ қоғамының рухани кеселдерін терең сынайды.

Абай табиғат лирикасында да жаңа көркемдік деңгей көрсетті. «Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұры» өлеңдерінде жыл мезгілдері жай ғана суреттелмей, қазақ ауылының тіршілігімен, адамдардың көңіл күйімен, еңбек және тұрмыс көріністерімен байланыста беріледі. Ақын табиғатты адам өмірінің әлеуметтік және рухани кеңістігі ретінде бейнеледі. Бұл қазақ поэзиясындағы реалистік суреттеудің биік үлгісі болды.

Абайдың «Қара сөздері» – қазақ философиялық прозасының асыл мұрасы. Онда ақын адам болмысы, иман, ар, ақыл, қайрат, жүрек, білім, еңбек, мінез, ел басқару, бала тәрбиесі туралы терең ой айтады. Қара сөздерінде Абай қазақ қоғамындағы кемшіліктерді сынай отырып, адамды өзін-өзі тәрбиелеуге, ақыл мен жүректі тең ұстауға, әділет пен мейірімді таңдауға шақырады. Бұл еңбектер бүгінгі күні де тәрбиелік, философиялық маңызын жоғалтқан жоқ.

Абай аудармашылық қызметі арқылы қазақ әдебиетін орыс және Еуропа әдебиетімен жақындастырды. Ол Пушкин, Лермонтов, Крылов шығармаларын қазақ тіліне аударып, қазақ поэзиясына жаңа ырғақ, жаңа бейне, жаңа ой өрісін әкелді. Абайдың аудармалары еркін шығармашылық сипатқа ие: ол түпнұсқаны қазақтың ұғымына, өлеңдік дәстүріне, эстетикалық талғамына сай сөйлетті.

Абай сазгер ретінде де қазақ музыка мәдениетіне зор үлес қосты. «Көзімнің қарасы», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Желсіз түнде жарық ай», «Сегіз аяқ» сияқты әндері халық арасында кең тарады. Бұл әндерде поэзия мен әуен біртұтас көрініп, Абайдың лирикалық сезімі мен философиялық ойы музыка арқылы тереңдей түсті.

Абайдың тарихи маңызы оның жеке шығармаларымен ғана өлшенбейді. Ол қазақ әдебиетінде жаңа ақындық мектеп қалыптастырды. Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл, Көкбай, Әріп, Әсет, Шәкәрім сияқты шәкірттері мен ізбасарлары Абай дәстүрін жалғастырды. Абай мектебі қазақ әдебиетінің тақырыптық, жанрлық, идеялық өрісін кеңейтті.

Қорыта айтқанда, Абай Құнанбайұлы – қазақ руханиятының темірқазығы. Оның мұрасы адамды білімге, еңбекке, әділетке, арға, махаббатқа, рухани кемелдікке шақырады. Абай шығармалары қазақ халқының ұлттық санасын жаңғыртып қана қоймай, жалпыадамзаттық құндылықтарды биік көркемдік деңгейде танытты.