Найманбайұлы Әсет

Әсет Найманбайұлы – қазақтың көрнекті ақыны, әнші-композиторы, айтыскер, қисса-дастан дәстүрінің ірі өкілі. Ол XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында өмір сүріп, қазақтың әншілік, ақындық, жыршылық өнерін қатар алып жүрген әмбебап дарын иесі ретінде танылды. Әдеби деректерде Әсет негізінен айтыс ақыны ретінде сипатталады; ол Ырысжан, Әріп, Бақтыбай, Кәрібай, Қали, Сәмет ақындармен және Мәлике қызбен айтысқан.

Әсет Найманбайұлының өнері бірнеше салада көрінеді. Біріншіден, ол – айтыскер ақын. Айтыста Әсет өзінің тапқырлығымен, сөзге жүйріктігімен, қарсыласын тосын оймен тоқтата білуімен ерекшеленген. Екіншіден, ол – әнші әрі композитор. Оның әндері халық арасына кең таралып, қазақ музыка мәдениетінің қазынасына енді. Үшіншіден, ол – қисса-дастан жазған эпик ақын. Осындай көпқырлылық Әсетті қазақтың дәстүрлі өнеріндегі ірі тұлғалардың қатарына қосады.

Әсет шығармашылығында ғашықтық, адамгершілік, өнер, тағдыр, ел өмірі, адам мінезі сияқты тақырыптар кеңінен көрініс тапқан. Оның “Салиха-Сәмен”, “Ағаш ат”, “Перизат”, “Үш жетім қыз”, “Нұрғыман-Нағым”, “Мәлік-Дарай”, “Жәмсап”, “Кешубай” сияқты қисса-дастандары аталады. Бұл шығармалар шығыстық сюжеттермен, халықтық аңыздармен, ғашықтық хикаялармен сабақтасып, қазақтың қисса дәстүрін байытты.

Әсеттің әдеби мұрасындағы ерекше сала – оның аудармашылық және нәзиралық дәстүрмен байланысы. Ол А.С. Пушкиннің “Евгений Онегин” романын еркін аударып, оны қисса түрінде жырлағаны туралы деректер айтылады. Бұл еңбек Әсеттің орыс әдебиетімен таныстығын, қазақ поэзиясының көркемдік өрісін кеңейтуге ұмтылғанын көрсетеді. Абайдан кейін “Евгений Онегин” тақырыбын қазақ оқырманына жеткізу Әсеттің әдебиет тарихындағы маңызды еңбектерінің бірі саналады.

Әсеттің әндері оның ақындық болмысымен тығыз байланысты. Қазақ дәстүрінде ән мен өлең бір-бірінен бөлінбей, синкретті өнер ретінде дамыған. Әсет осы дәстүрді жалғастырып, өлең мен әуенді қатар тудырған. Оның әндерінде сыршылдық, кең тыныс, әсем әуез, терең сезім байқалады. Ақын әндері ел арасында кең таралып, халықтық сипат алған.

Әсет айтыстары оның өнерпаздық беделін арттырды. Ол айтыста тек сөз таластырып қоймай, қарсыласының дүниетанымын, мінезін, әлеуметтік орнын, өнер деңгейін бағалай білді. Әсет үшін айтыс – өнер жарысы ғана емес, ақындық танымның, парасаттың, халық алдында сыналудың алаңы болды. Сондықтан оның айтыстары қазақ айтыс өнерінің дамуына ықпал еткен құнды мұра болып есептеледі.

Әсеттің шығармалары кейінгі кезеңдерде жинақталып, жарияланып отырды. Мәселен, 2024 жылы жарық көрген “Әсет Найманбайұлының шығармалары” атты жинаққа оның өлеңдері, толғаулары, әндері, айтыстары, дастандары, қиссалары енгені көрсетіледі. Бұл басылым ақын мұрасын толық тануға мүмкіндік беретін маңызды еңбек ретінде бағаланады.