Шондыбайұлы Уәйіс

Уәйіс Шондыбайұлы – ақын, композитор, Абайдың ақын шәкірттерінің бірі. Ол 1873 жылы бұрынғы Семей облысының Шұбартау ауданы, Баршатас ауылында дүниеге келгені туралы деректер бар. Кейбір деректерде қайтыс болған жылы 1923, кейбірінде 1925 деп көрсетіледі, сондықтан ғылыми мәтінде бұл мәліметті “1920-жылдары қайтыс болған” деп сақтықпен берген дұрыс.

Уәйіс жасынан әнші, қиссаларды жатқа айтатын, дарынды ақын және сазгер болған. Семей өңіріндегі Тобықты, Найман елдерімен, Абай айналасындағы ақындармен араласуы оның шығармашылық өсуіне ықпал етті. Деректерде оның 1894 жылы Көкбай, Ақылбай, Мағауия сияқты ақындар тобына қосылып, Абайдың ақындық мектебінен өткені айтылады.

Уәйіс Шондыбайұлының шығармашылық тұлғасы үш салада көрінеді: ақындық, әншілік-сазгерлік және Абай мектебімен байланыс. Ол өлең де жазған, ән де шығарған, қисса-дастандарды жатқа айтып, халық арасында таратқан. Бұл оның ауызша поэзия мен әншілік дәстүрді қатар ұстанған өнер иесі болғанын көрсетеді. Қазақ мәдениетінде мұндай тұлғалар елдің рухани өмірінде үлкен қызмет атқарған.

Уәйістің халық арасына кең тараған әндері қатарында “Перуайым”, “Шұбартау”, “Шыңғыстау” сияқты туындылар аталады. Бұл әндер оның туған жерге, елге, табиғатқа, адам сезіміне жақын болғанын байқатады. Әсіресе “Шыңғыстау”, “Шұбартау” атаулары ақынның туған өңірімен, Семей-Абай аймағындағы табиғи-мәдени кеңістікпен байланысын танытады.

Уәйіс поэзиясының толық мұрасы кезінде толық жиналмай қалғаны айтылады. Абайтанушы ғалымдар оның шығармаларын жинау қажеттігін көтерген. Кейін Қайым Мұхамедхановтың “Абайдың ақын шәкірттері” еңбегінде Уәйіс мұрасына қатысты материалдар жарияланғаны көрсетіледі. Бұл дерек Уәйіс шығармашылығының Абай мектебі аясында қарастырылатынын дәлелдейді.

Уәйістің Абай мектебіне қатысы оның әдеби-рухани болмысын айқындайды. Абай айналасындағы ақындар ұстаздың поэзиялық дәстүрінен үйреніп, әрқайсысы өзіндік бағытта шығармашылық ізденіс жасады. Уәйіс осы ортада әншілік пен ақындықты қатар дамытқан өнерпаз ретінде ерекшеленді. Оның шығармаларында Абай дәстүріне тән адамгершілік, өнерге құрмет, рухани ізденіс, елдік сана сияқты сарындар байқалады.

Уәйіс Шондыбайұлының ерекшелігі – оның шығармашылығында жергілікті өңірлік сипаттың күшті болуы. Баршатас, Шұбартау, Шыңғыстау атаулары оның өнерінде поэтикалық кеңістікке айналады. Бұл атаулар тек географиялық мекен емес, ақынның туған жерге деген сүйіспеншілігін, елдік жадты, Семей өңірінің рухани болмысын білдіреді. Сондықтан Уәйіс шығармалары өңірлік әдебиетті зерттеуде де маңызды.

Уәйіс мұрасының бір бөлігі ауызша таралғандықтан, оның барлық шығармалары толық сақталмаған. Дегенмен ел аузындағы әндері, қолжазбаларда сақталған өлеңдері, Абай шәкірттері туралы зерттеулердегі деректер оның қазақ әдебиеті мен музыка мәдениетіндегі орнын айқындайды. Ол ақындық пен сазгерлікті ұштастырған, Абай дәстүрін жалғастырған өнер иесі ретінде бағаланады.

Уәйіс Шондыбайұлы – Семей өңірінен шыққан ақын, сазгер, Абай мектебінің өкілі. Оның шығармалары туған жерге сүйіспеншілік, өнерге адалдық, рухани ізденіс, халықтық дәстүрге беріктік сияқты құндылықтарды танытады. Уәйіс мұрасы Семей өңіріндегі ақындық-сазгерлік дәстүрді, Абай айналасындағы әдеби ортаны, қазақтың ән мен өлеңді қатар дамытқан мәдениетін зерттеуде маңызды орын алады.