Абайұлы Тұрағұл

Тұрағұл Абайұлы Құнанбаев – Абайдың кіші ұлы, ақын, аудармашы, әдебиет зерттеушісі, естелікші және қоғам қайраткері. Ол 1875 жылы Шыңғыстау өңірінде дүниеге келіп, 1934 жылы қайтыс болған. Тұрағұлдың өмірі Абай әулетінің XX ғасыр басындағы тағдырымен, Алаш кезеңімен, кеңестік қуғын-сүргін жылдарындағы ауыр оқиғалармен тығыз байланысты. Ол әкесінің мұрасын сақтауға, таратуға, түсіндіруге үлес қосқан маңызды тұлғалардың бірі.

Тұрағұл жасынан Абай тәрбиесін көріп өсті. Ол мұсылманша және орысша сауат ашып, әкесінің үйіндегі әдеби-мәдени ортада қалыптасты. Абай ауылында өлең оқу, ән айту, аударма жасау, кітап талқылау, ел ісін саралау тұрақты рухани дәстүрге айналған еді. Тұрағұл осы ортаның ішкі тәртібін, әкесінің мінезін, шығармашылық әдетін, айналасындағы шәкірттермен қарым-қатынасын көзімен көрді. Сондықтан оның кейін жазған естеліктері абайтану үшін аса құнды дерек болып саналады.

Абай қайтыс болғаннан кейін Тұрағұл Құнанбай әулетінің жауапкершілігін көтерген адамдардың бірі болды. Ол жергілікті қоғамдық істерге араласты, Алаш қайраткерлерімен байланыста болды. Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы сияқты зиялылармен рухани жақындығы оның көзқарасының ұлттық ағартушылық бағытта қалыптасқанын көрсетеді. Кеңестік кезеңде Абай әулетінің бірқатар өкілдері сияқты Тұрағұл да саяси қысым көрді. Бұл жағдай оның өмір жолын күрделендіріп, шығармашылық мұрасын толық жариялауға ұзақ уақыт мүмкіндік бермеді.

Тұрағұлдың шығармашылық мұрасының ең маңызды саласы – аударма. Ол орыс және әлем әдебиетінің бірқатар туындыларын қазақ тіліне аударды. Деректерде Джек Лондонның «Эскимос Киш», «Мартин Иден», Максим Горькийдің «Челкаш», А.С. Неверовтың шығармалары, Болеслав Прустың «Антек» әңгімесі сияқты аудармалар аталады. Бұл еңбектер Тұрағұлдың көркем прозаны қазақ тіліне бейімдеудегі ізденісін танытады. Оның аудармалары қазақ оқырманына әлем әдебиетін жақындатуға бағытталды.

Тұрағұл өлең де жазған. Оның «Алладан мен қапа боп, тілеген күн», «Хат», «Әбішке», «Жауап хат» сияқты шығармалары аталады. Алайда Тұрағұл поэзиядан гөрі аударма және естелік жанрында көбірек танылды. Оның басты еңбектерінің бірі – «Әкем Абай туралы» естелігі. Бұл шығармада Абайдың тұрмысы, мінезі, шығармашылық ерекшелігі, отбасылық ортасы, ел ішіндегі беделі, ақындық қалыптасуы туралы нақты мәліметтер беріледі.

Тұрағұл естелігінің құндылығы – оқиғаны сырттай емес, отбасы ішінен, тікелей куәгер ретінде баяндауында. Ол Абайдың қандай ортада өлең жазғанын, қандай кітаптар оқығанын, балаларын қалай тәрбиелегенін, шәкірттеріне қалай бағыт бергенін, ел ісіне қалай қарағанын жеткізеді. Сондықтан Тұрағұл деректері Мұхтар Әуезовтен бастап кейінгі абайтанушыларға дейін маңызды негіз болды.

Тұрағұл Абайұлының өмірі қазақ зиялыларының тағдырына тән күрделі тарихи шындықты көрсетеді. Бір жағынан, ол ұлы ақынның мұрасын сақтаушы, әлем әдебиетін аударушы, естелік қалдырушы қаламгер болды; екінші жағынан, саяси қуғын-сүргін, әлеуметтік қысым, әулеттік қудалау оның шығармашылық мүмкіндігін шектеді. Дегенмен оның қолынан шыққан аудармалар мен естеліктер Абай дәстүрінің XX ғасыр басында жалғасқанын дәлелдейді.

Тұрағұл Абайұлы – Абай мұрасын кейінгі ұрпаққа жеткізген, қазақ аударма әдебиетіне үлес қосқан, абайтану тарихында ерекше орны бар тұлға. Оның еңбектері Абайдың адамдық, отбасылық, шығармашылық бейнесін тануға мүмкіндік береді.