Ақтайлақұлы Сабырбай

Сабырбай Ақтайлақұлы – XIX ғасырда өмір сүрген белгілі айтыскер ақын, шешендік пен суырыпсалма поэзия дәстүрін жалғастырған өнер иесі. Ол атақты би, шешен, ақын Ақтайлақ Байғараұлының ұлы ретінде де танылады. Әдеби деректерде Сабырбайдың өлеңдері, айтыстары, сөз қағысулары ел ішінде сақталғаны, оның өнеріне М. Әуезов, В. Радлов, Ы. Алтынсарин сияқты тұлғалардың назар аударғаны айтылады.

Сабырбай шыққан орта – Найман ішіндегі Сыбан ақындық дәстүрі. Бұл ортада ақындық, шешендік, айтыскерлік өнер жоғары бағаланған. Ақтайлақ би әулетінен тараған өнерпаздар ел ішінде беделді болған. Сабырбай осындай рухани ортада қалыптасып, жасынан сөз өнеріне бейімделген. Оның ақындық мұрасы қазақтың ауызша поэзиясындағы әлеуметтік сын, тапқырлық, шешендік, айтыс дәстүрімен тығыз байланысты.

Сабырбай Ақтайлақұлының шығармалары қатарында “Барақ сұлтанға”, “Үш қызыл”, “Жанақ ақынға”, “Шаһар-ау, өлемін бе, өлмеспін бе” сияқты өлеңдері аталады. Бұл шығармаларда ақын өз заманының шындығын, қоғамдағы қатынастарды, адам мінезін, ел ішіндегі оқиғаларды көркем бейнелейді. Оның өлеңдері белгілі бір тарихи жағдайға, нақты тұлғаға, әлеуметтік оқиғаға байланысты туғандықтан, олар ауызша поэзияның өмірмен етене байланысын көрсетеді.

Сабырбайдың Жанақпен, Байбаламен айтыстары ерекше аталады. М. Әуезов бұл айтыстарды жоғары бағалағаны айтылады. Айтыс өнерінде Сабырбайдың шеберлігі оның қарсыласын сөзбен тоқтата білуінен, ойды дәл жеткізуінен, елдің намысын қорғай алуынан көрінеді. Ол өз кезеңіндегі әлеуметтік жағдайды, ел ішіндегі бедел мен мінезді, адамдық қасиеттерді айтыс үстінде шебер қолданған.

Сабырбай поэзиясындағы басты сарындардың бірі – адамгершілік пен намыс. Ол жақсы мен жаманды, әділдік пен әділетсіздікті, ел қамын ойлаған адам мен өз пайдасын көздеген жанды салыстыра көрсетеді. Мұндай сарындар оның әкесі Ақтайлақ би дәстүрінен, шешендік мектебінен бастау алған. Сабырбай үшін ақындық өнер – тек көңіл көтеру емес, елге ой салу, әділ сөз айту, халықтық көзқарасты жеткізу құралы.

Сабырбайдың сөз қағысулары да оның шешендік қабілетін танытады. Деректерде оның өз әкесі Ақтайлақпен, Құнанбаймен, Қуандықпен сөз қағысулары сақталғаны айтылады. Мұндай сөз жарыстары қазақ қоғамындағы шешендік мәдениеттің бір көрінісі болып табылады. Ақынның әрбір сөзі тапқырлыққа, астарлы мағынаға, әлеуметтік мазмұнға құрылады.

Сабырбай тұлғасының әдебиет тарихындағы маңызы Абай дәуіріндегі ақындық ортаға қатыстылығымен де артады. “Абай жолы” эпопеясында М. Әуезов Қадырбай ақынның прототипі ретінде Сабырбайды алғаны айтылады. Бұл дерек Сабырбайдың тек тарихи ақын ғана емес, көркем әдебиетте бейнеленген, Абай дәуірінің рухани ортасын танытатын тұлға екенін көрсетеді.