Ақтамберді жырау

Ақтамберді Сарыұлы – қазақ жыраулық поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі, батыр, қолбасшы, елдік пен ерлікті жырлаған тарихи тұлға. Ол 1675 жылы Қаратау өңірінде дүниеге келіп, 1768 жылы қазіргі Абай облысы, Абай ауданы аумағындағы Жүрекжота мекенінде қайтыс болғаны туралы деректер айтылады. Әдеби және тарихи деректерде Ақтамберді жырау жоңғар шапқыншылығы дәуірінде өмір сүрген, ел қорғау ісіне белсенді араласқан, жыраулық өнерді жауынгерлік рухпен ұштастырған тұлға ретінде сипатталады. Оның Семей өңірімен байланысы өмірінің соңғы кезеңімен, шығысқа қарай қоныс аударған елдің тағдырымен сабақтас қарастырылады.

Ақтамберді жырау өмір сүрген кезең қазақ халқы үшін аса күрделі тарихи уақыт болды. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың алғашқы жартысы қазақ қоғамының ішкі-сыртқы қайшылықтарға, жоңғар шапқыншылығына, елдің жер мен еркіндік үшін күресіне толы кезеңі еді. Сондықтан Ақтамберді поэзиясының негізгі өзегі – елдік, ерлік, намыс, жауынгерлік рух, халық бірлігі, атақонысқа деген сүйіспеншілік. Ол тек жыр айтып қана қоймаған, тарихи деректерде батыр, қолбасшы, қоғам қайраткері ретінде де танылады. Жыраудың “он жетіде құрсанып, қылыш ілдім білекке” деген мазмұндағы жолдары оның жас кезінен ел қорғау ісіне араласқанын аңғартады.

Ақтамберді шығармаларында жыраулық дәстүрдің басты белгілері айқын көрінеді. Ол жеке адамның мұңын ғана емес, елдің мұратын, халықтың тағдырын, заманның талабын жырлайды. Жырау поэзиясында батырлық рух, намыс, ер жігіттің ел алдындағы парызы кеңінен көрініс табады. Оның толғаулары қысқа, жинақы, мағынасы терең, афористік сипатқа ие. Әрбір жолында өмір тәжірибесінен туған ой, халықтық дүниетаным, көшпелі қоғамның моральдық қағидалары жинақталған. Ақтамберді жырау үшін ер жігіттің басты қасиеті – елін қорғау, намысын сақтау, қиындыққа мойымау, халыққа қызмет ету.

Жыраудың шығармаларындағы негізгі тақырыптардың бірі – ерлік пен жауынгерлік рух. Ол батырлықты жеке адамның мақтанышы ретінде емес, елді сақтау жолындағы азаматтық міндет ретінде түсіндіреді. Ақтамберді поэзиясында ат, қару, жорық, жау, намыс, ел, жер сияқты ұғымдар жиі кездеседі. Бұл сөздер жай ғана суреттеу құралы емес, қазақ қоғамының тарихи болмысын танытатын көркемдік-идеялық белгілер болып табылады. Жырау ел басына күн туған заманда халықты бірлікке, ерлікке, табандылыққа шақырады.

Ақтамберді мұрасының тағы бір маңызды қыры – оның өлеңдеріндегі өмірлік философия. Жырау адам өмірінің өткіншілігін, дүниенің тұрақсыздығын, ер азаматтың артында жақсы аты мен елге сіңірген еңбегі қалуы керектігін толғайды. Оның ойынша, адам үшін ең қымбат нәрсе – ар, намыс, ел алдындағы абырой. Сондықтан жырау шығармалары тек тарихи кезеңнің ғана емес, ұлттық мінездің, қазақы дүниетанымның да көрінісі саналады.

Ақтамберді Сарыұлының жырлары кейінгі жинақтарда, атап айтқанда, көне әдебиет нұсқалары мен қазақ поэзиясының антологияларында жарияланып отырған. Оның шығармалары М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорындағы нұсқалар негізінде “Ертедегі әдебиет нұсқалары”, “Алдаспан”, “XV–XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы”, “Бес ғасыр жырлайды” сияқты жинақтарға енгені айтылады.

Қорыта айтқанда, Ақтамберді Сарыұлы – қазақ жыраулық поэзиясындағы ерлік идеясын биік деңгейге көтерген тұлға. Оның шығармалары халықтың тарихи жадын, жауынгерлік рухын, елдік санасын танытады. Ақтамберді поэзиясы бүгінгі күнге дейін ұлттық рухты көтеретін, отансүйгіштікке тәрбиелейтін, тарихи сананы жаңғыртатын әдеби мұра ретінде бағаланады.