Байғараұлы Ақтайлақ би

Ақтайлақ Байғараұлы, ел арасында Ақтайлақ би деген атпен белгілі – XVIII–XIX ғасырлар аралығында өмір сүрген шешен би, батыр, төкпе ақын. Деректерде оның 1720–1816 жылдары өмір сүргені, Найман ішіндегі Сыбан руынан шыққаны айтылады. Ақтайлақ би тек билік айтқан әділ қазы ғана емес, сөз өнерін терең меңгерген, өлең-толғау шығарған, ел ішіндегі дауларды шешкен, қоғамдық ой айтқан тұлға ретінде сипатталады.

Ақтайлақ бидің өмірі қазақ қоғамындағы дәстүрлі билер институтының қызметімен тығыз байланысты. Би – тек сот қызметін атқарушы емес, халықтың құқықтық санасын, моральдық нормаларын, елдік бірлігін сақтаушы тұлға болған. Ақтайлақ осы дәстүрдің көрнекті өкілі ретінде ел арасында әділдігімен, шешендігімен, ақыл-парасатымен танылған. Оның ата-тегі де белгілі билер әулетімен байланыстырылады.

Ақтайлақтың ақындық мұрасы шешендік сөздермен, нақыл-өсиетпен, философиялық толғаныстармен сабақтас. Ол өмір, адам, қоғам, ел бірлігі, адамгершілік, әділдік туралы ой қозғаған. Деректерде оның “Тасыма жігіт”, “Нені айтамыз”, “Не жетім”, “Қадірін білсеңіз” сияқты өлеңдері философиялық мазмұнға толы екені айтылады. Бұл шығармаларда адам мінезін тәрбиелеу, ар-намысты сақтау, дүниенің өткіншілігін түсіну, елмен татулықта болу идеялары көрініс табады.

Ақтайлақ поэзиясының ерекшелігі – оның шешендік сипатында. Ол ойын қысқа, нұсқа, дәл жеткізеді. Қазақтың би-шешендеріне тән бейнелі ойлау, мақал-мәтелге жақын құрылым, астарлы мағына, тәрбиелік бағыт оның сөздерінде айқын байқалады. Ақтайлақ үшін сөз – билік құралы, тәрбие құралы, елді ұйыстыратын рухани күш. Сондықтан оның шығармаларында ақындық пен билік, шешендік пен қоғамдық қызмет біртұтас көрінеді.

Ақтайлақ бидің мұрасында “жетім” ұғымына қатысты толғаныстар, адам қадірі туралы ойлар, елдік ынтымаққа шақыратын сөздер кездеседі. Мұндай шығармалар халықтық этиканың көрінісі болып табылады. Ол адамды тегімен емес, ісімен, мінезімен, елге жасаған қызметімен бағалауға үндейді. Ақтайлақтың өсиет сөздері қазақ қоғамындағы адамгершілік өлшемдерді танытады.

Ақтайлақ би әулеті де қазақ әдебиеті тарихында маңызды орын алады. Оның ұлы Сабырбай Ақтайлақұлы белгілі айтыскер ақын болған. Бұл дерек Ақтайлақ әулетінде сөз өнерінің ұрпақтан ұрпаққа жалғасқанын көрсетеді. Сонымен қатар Сыбан еліндегі ақындық, шешендік дәстүрдің күшті болғанын аңғартады. Ақтайлақтың өзі де, оның ұрпақтары да Семей-Аягөз өңіріндегі әдеби-рухани ортаның дамуына үлес қосқан тұлғалар саналады.

Ақтайлақ шығармаларының бір бөлігі ел аузында сақталғандықтан, оның толық мұрасын жинау, жүйелеу мәселесі әдебиеттану үшін маңызды. Дегенмен бізге жеткен деректердің өзі оның қазақ шешендік өнеріндегі ірі тұлға екенін көрсетеді. Ол халықтың дәстүрлі құқықтық мәдениетін, адамгершілік қағидаларын, елдік ойды көркем сөз арқылы жеткізген.