Жанатайұлы Көкбай

Көкбай Жанатайұлы – Абайдың ақын шәкірттерінің бірі, ақын, ағартушы, эпикалық поэзия өкілі. Ол 1861 жылы қазіргі Абай облысы, Абай ауданы, Шыңғыстау бөктеріндегі Тақыр ауылында дүниеге келіп, 1925 жылы сол өңірде қайтыс болған. Көкбай Абайдың жақын айналасында болып, оның ақындық мектебінен тәлім алған тұлға ретінде қазақ әдебиеті тарихында ерекше орын алады.

Көкбайдың балалық шағы Шыңғыстау өңірінде өтті. Ол жасынан хат танып, діни және зайырлы білім алған. Деректерде оның Семейдегі Қамали хазірет медресесінде, уездік училищеде оқығаны айтылады. Елге келген соң Абайдың қасында болып, ақындық, ағартушылық, қоғамдық қызметке араласқан. Бұл оның дүниетанымының кеңеюіне, әдеби талғамының қалыптасуына ықпал етті.

Көкбайдың шығармашылық болмысында импровизаторлық қабілет ерекше аталады. М. Әуезов Көкбайды Абай айналасындағы суырыпсалма ақындардың ішіндегі ең жүйрігі ретінде бағалағаны жөнінде деректер бар. Бұл пікір Көкбайдың ауызша ақындық дәстүрді жақсы меңгергенін, табан астында өлең шығару қабілетінің күшті болғанын көрсетеді.

Көкбайдың Абаймен байланысы оның әдеби тұлғасын айқындайтын басты факторлардың бірі. Абайдың “Жаз”, “Күлембайға” атты өлеңдері алғаш рет 1888–1889 жылдары “Дала уалаяты газетінде” Көкбай атымен жарияланғаны айтылады. Бұл жағдай Абай айналасындағы әдеби ортаның ерекшелігін, ақын шәкірттердің ұстазбен тығыз шығармашылық байланыста болғанын көрсетеді.

Көкбай шығармашылығының маңызды саласы – қисса-дастандар мен поэмалар. Ол ұзақ оқиғалы эпикалық шығармалар жазған ақын ретінде танылады. Оның эпикалық туындыларында Абай дәстүрінің ықпалы, шығыстық сюжеттерге қызығушылық, тарихи және діни тақырыптарға бару байқалады. Көкбай Абай мектебіндегі поэма жанрын дамытқан ақындардың бірі саналады.

Көкбайдың ағартушылық қызметі де назар аудартады. Ол ел ішінде оқу-ағарту ісіне араласып, діни және рухани білім таратуға үлес қосқан. Бұл жағынан Көкбай шығармашылығы Абай дәуіріндегі қазақ қоғамындағы жаңару, білімге ұмтылу, рухани ізденіс үрдістерімен тығыз байланысты. Оның имани өлеңдері мен қоғамдық қызметі туралы қазіргі зерттеулерде де айтылып жүр.

Көкбай поэзиясының идеялық мазмұнында имандылық, адамгершілік, білім, өнер, ел тағдыры, рухани тазалық мәселелері көрініс береді. Ол Абайдан үйренген сыншылдық пен адам тәрбиесі туралы ойларды өз шығармаларында жалғастырды. Көкбайдың өлеңдерінде қазақ қоғамындағы мінез-құлық, надандық, жалқаулық, білімсіздік сияқты мәселелер сыналады.