Жұртбай Тұрсын

Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай – қазіргі қазақ әдебиеті мен әдебиеттануындағы ірі тұлғалардың бірі, жазушы, филология ғылымдарының докторы, профессор, абайтанушы, әуезовтанушы, алаштанушы. Ол 1951 жылы 15 тамызда Семей облысы, Абай ауданы, Шаған ауылында дүниеге келген. Шаған мен Шыңғыстау өңірі Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов есімдерімен сабақтас рухани орта болғандықтан, болашақ жазушының дүниетанымында тарихи жады, ұлттық сана, әдеби мұраға құрмет ерте қалыптасты.

1969–1974 жылдары қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетінде оқыды. Университет қабырғасында әдебиет, тарих, журналистика, сын салаларындағы ізденісі күшейді. Оқуды аяқтағаннан кейін «Жетісу» газетінде, «Білім және еңбек» журналында, «Жұлдыз» журналында қызмет атқарды. Бұл басылымдар оның әдеби сын, публицистика, көркем проза, ғылыми зерттеу бағыттарындағы қаламын шыңдады.

1990-жылдардан бастап Тұрсын Жұртбайдың ғылыми қызметі М.О.Әуезов мұрасын зерттеу, Абай мен Алаш тарихын зерделеу бағытында тереңдей түсті. Ол М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында, «М.Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығында жауапты қызметтер атқарды. Кейін Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті жанындағы «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығын басқарды. Бұл қызметтер оның ұлттық мұраны жүйелеуге, архивтік деректерді айналымға енгізуге, Алаш мұрасын қайта тануға қосқан үлесін арттырды.

Тұрсын Жұртбай көркем әдебиетке де, ғылыми зерттеуге де бірдей еңбек сіңірген қаламгер. Оның «Қоңыр қаз», «Жүрегімде жұмыр жер», «Бесқарагер», «Дара тұлға», «Жер бесік», «Бейуақ», «Дулыға», «Кетбұға» сияқты кітаптары әдеби ортада кең танылды. Жазушы прозасында тарихи жад, тұлға тағдыры, халықтық мінез, уақыт пен адам арасындағы байланыс маңызды орын алады. Ол деректі материал мен көркем қиялды ұштастырып, роман-эссе, деректі повесть, тарихи әфсана сияқты жанрлық түрлерді дамытты.

«Дулыға» еңбегі арқылы қаламгер қазақ тарихындағы ірі тұлғалар мен елдік кезеңдерді көркем-танымдық сипатта ұсынды. Бұл шығарма тарихты құрғақ дерек ретінде емес, ұлттық санаға әсер ететін рухани сабақ ретінде түсіндіреді. Тұрсын Жұртбайдың тарихи прозасында тұлға бейнесі ел тағдырынан бөлінбейді. Ол батыр, би, хан, ақын, ғалым, қайраткер образдарын халықтық мұратпен байланыстыра көрсетеді.

Жазушының көркем тілінде публицистикалық серпін, ғылыми дәлдік, лирикалық толғаныс қатар жүреді. Ол оқырманды тарихи ойлануға, ұлттың өткеніне жауапкершілікпен қарауға шақырады. Оның шығармаларында Абай мен Шәкәрім дәстүрінен тарайтын адамгершілік, еркіндік, рухани биіктік идеялары байқалады. Сондықтан Тұрсын Жұртбай прозасы қазіргі қазақ әдебиетіндегі тарихи-деректі бағыттың көрнекті үлгілерінің бірі саналады.

Тұрсын Жұртбайдың ғылыми еңбектерінің ең ірі бағыты – алаштану. «Ұраным – Алаш!», «Біртұтас алаш идеясы», «Талқы», «Мәңгілік аңсар» сияқты зерттеулері Алаш қозғалысы тарихын, қайраткерлер тағдырын, архивтік деректерді, тергеу құжаттарын, ұлттық идеяның қалыптасуын терең қарастырады. Ол ұзақ жылдар архивтерде жұмыс істеп, бұрын жабық немесе аз танылған деректерді ғылыми айналымға енгізді. Осы еңбектері арқылы қазақ қоғамының XX ғасыр басындағы рухани-саяси тарихын қайта бағалауға үлес қосты.

Абайтану мен әуезовтану да Тұрсын Жұртбай еңбектерінің маңызды арнасы. Ол Абай мұрасын ұлттық таным, адамзаттық ой, тарихи орта тұрғысынан қарастырса, Мұхтар Әуезовтің өмірі мен шығармашылығын қазақ мәдениетінің биік құбылысы ретінде зерттеді. Әсіресе Әуезовтің ғылыми, қоғамдық, шығармашылық тағдырын архив материалдарымен сабақтастыра талдауы әдебиеттану үшін құнды.

Тұрсын Жұртбай – Шәкәрім атындағы «Алаш» сыйлығының, І.Жансүгіров атындағы әдеби сыйлықтың, Түріксой сыйлығының лауреаты. Оның көркем және ғылыми еңбектері бірнеше тілге аударылған. Қорыта айтқанда, Тұрсын Жұртбай – жазушы, ғалым, архив зерттеушісі, ұлттық руханияттың жанашыры. Оның мұрасы Семей-Абай өңірінен бастау алған рухани дәстүрдің қазіргі қазақ әдебиеті мен ғылымындағы жалғасы болып табылады.