Кеңесбаев Талғат

Талғат Кеңесбаев –Абай өңірінен шыққан талантты жазушы, прозашы. Ол 1961 жылы 15 тамызда бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы, Саржал ауылында дүниеге келген. 1992 жылы Семей педагогикалық институтын тәмамдаған. Оның әдебиетке келуі 1980-жылдардағы қазақ прозасының жаңару кезеңімен тұспа-тұс келді. Бұл кезеңде ұлттық әдебиетте ауыл өмірін бұрынғыдай тек өндірістік немесе тұрмыстық сипатта емес, адамның ішкі әлемі, моральдық таңдауы, қоғамдық өзгеріс алдындағы психологиялық күйі арқылы көрсету күшейе түсті. Кеңесбаев осы үрдіске өзіндік дауысымен қосылды. Ол кейіпкерді сырттай сипаттаудан гөрі оның ішкі жалғыздығын, күдігін, арманын, күйзелісін, өмірмен бетпе-бет келу сәтін суреттеуге бейім болды.

Жазушының алғашқы шығармалары 1980 жылдары баспасөз беттерінде жариялана бастады. 1988 жылы республикалық «Жігер» фестивалінде «Француз әтірінің иісі» шығармасы арқылы лауреат атануы оның жас қаламгер ретінде танылуына жол ашты. 1990 жылы тұңғыш кітабы «Француз әтірінің иісі» деген атпен жарық көрді. Бұл кітап атауының өзі жазушы прозасындағы сезім, естелік, уақыт, әсер, адамның ішкі мәдениеті секілді тақырыптарды аңғартады. Кеңесбаев прозасында иіс, дыбыс, үн, түн, қозғалыс, белгі сияқты детальдар жай ғана заттық сипатта емес, кейіпкердің сезімдік әлемін ашатын көркем құралға айналады.

Талғат Кеңесбаевтың шығармалары қатарында «Моцарт» романы, «Гауһар», «Ойшоғыр» повестері, «Үнсіз нота», «Лениннің бәтеңкесі», «Түнде ұшқан қаршыға», «Түн құсының мұңлы үні», «Көкпар» секілді әңгіме-повестері аталады. Бұл атаулардың өзі жазушының тақырыптық ауқымы кең екенін көрсетеді. Ол бір жағынан өнер мен адам жанының байланысына, екінші жағынан әлеуметтік ортадағы қайшылықтарға, үшінші жағынан тарихи жады мен ауыл тіршілігіндегі мінез құбылыстарына назар аударады. Оның прозасы көбіне шағын оқиға арқылы үлкен адамдық мәселе көтеруімен ерекшеленеді.

Кеңесбаев шығармашылығының басты ерекшелігі – психологиялық тереңдік пен астарлы баяндау. Ол кейіпкерлерін ұраншыл, дайын мінезді бейнелер ретінде бермейді. Жазушы адамды күрделі болмысымен, қайшылығымен, әлсіздігімен, үмітімен, кейде үнсіздігімен көрсетеді. Мәселен, «Үнсіз нота» атауының өзі дыбыс пен үнсіздіктің, өнер мен ішкі сезімнің, айтылмаған ой мен сезілетін күйдің арасындағы нәзік байланысты меңзейді. Бұл шығармашылық тәсіл Талғат Кеңесбаев прозасын лирикалық-психологиялық бағытқа жақындатады.

Жазушы ауыл тақырыбын да өзгеше қырынан ашады. Оның шығармаларындағы ауыл – тек тұрмыс кеңістігі емес, адам мінезі сыналатын, өткен мен бүгін түйісетін, ұрпақтар арасындағы байланыс пен ажырау көрінетін рухани орта. Ауыл адамдарының сөйлеу мәнері, мінезіндегі қырсықтық пен мейірім, намыс пен өкініш, күлкі мен мұң жазушы мәтіндерінде табиғи беріледі. Бұл тұрғыдан Кеңесбаев прозасы Семей өңірінің тілдік, мінездік, мәдени ерекшеліктерін сақтаған көркем әлем ретінде де бағаланады.

Талғат Кеңесбаевтың прозасында өнер тақырыбы ерекше орын алады. «Моцарт» романының атауы жазушының әлемдік мәдениетпен, музыкамен, адамның шығармашылық табиғатымен байланысты ойларға барғанын көрсетеді. Музыка мен әдебиет арасындағы байланыс оның кейбір шығармаларында ішкі ырғақ, үн, пауза, психологиялық толқын түрінде сезіледі. Жазушы үшін өнер – адамның жанын тазартатын, бірақ сонымен бірге оны жалғыздыққа, жауапкершілікке, азапты ізденіске бастайтын күрделі құбылыс.

Қаламгердің «Ойшоғыр» сияқты шығармаларында ой мен оқиғаның қабаттасуы, адамның ішкі монологы, қоғамдық өзгерістерге қатысты толғаныс байқалады. Кеңесбаев кеңестік дәуірдің соңғы кезеңі мен тәуелсіздікке аяқ басқан қоғамдағы құндылық өзгерістерін адамның жеке тағдыры арқылы көрсетуге ұмтылды. Оның кейіпкерлері көбіне өтпелі кезең адамдары: олар ескі түсінік пен жаңа талаптың, ауылдық таным мен қалалық өзгерістің, дәстүр мен жаңарудың арасында өмір сүреді. Осы аралық күй жазушы прозасына драмалық қуат береді.

Талғат Кеңесбаев 2017 жылы «Ұлт болмысы» әдеби сыйлығы байқауының бас жүлдесін иеленгені айтылады. Бұл марапат оның кейінгі кезеңдегі шығармашылық ізденістерінің де бағаланғанын көрсетеді. Өкінішке қарай, жазушы 2018 жылы 23 қазанда Астана қаласында дүниеден өтті. Оның 58 жасқа қараған шағында өмірден өтуі қазақ әдебиеті үшін елеулі жоғалту ретінде қабылданды. Әдеби ортада Талғат Кеңесбаев шебер прозаик, ойлы қаламгер, адам жанының нәзік иірімдерін байқай білген жазушы ретінде еске алынады.

Талғат Кеңесбаев мұрасы қазақ прозасының тәуелсіздік алдындағы және тәуелсіздік кезеңіндегі ізденістерін түсіну үшін маңызды. Оның шығармалары оқырманды сыртқы оқиғадан гөрі адам жанының ішкі кеңістігіне үңілуге шақырады. Жазушы Семей өңірінен шыққан қаламгерлер қатарында Абай мен Мұхтардан басталған сөз мәдениетін қазіргі прозаның психологиялық, интеллектуалдық, лирикалық арналарымен жалғастырды. Оның шығармаларын зерттеу арқылы ауыл прозасының жаңа сипатын, өтпелі кезең адамдарының рухани күйін, қазақ әдебиетіндегі шағын жанрдың көркемдік мүмкіндігін тереңірек тануға болады.