Кәкітайұлы Әрхам

Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов – Абай мұрасын жинап, насихаттауға, Абай туралы естеліктерді сақтауға еңбек сіңірген қаламгер, ақын, естелікші, абайтанушы. Ол 1885 жылы Шыңғыстау өңіріндегі Ақшоқы қыстауында дүниеге келген. Әрхамның шыққан ортасы Абай әулетімен тікелей байланысты: атасы Ысқақ – Абайдың туған інісі, әкесі Кәкітай – Абайдың алғашқы жинағын бастырып, ақынның алғашқы өмірбаянын жазған тұлға. Осындай рухани орта Әрхамның дүниетанымын, әдебиетке көзқарасын, Абай мұрасына адалдығын қалыптастырды.

Әрхам бала кезінен Абай ауылындағы әңгіме, өлең, ән, шежіре, кітап оқу дәстүрін көріп өсті. Ол Абайды көзімен көрген, ақынның жақын туыстары мен шәкірттерінің сөзін тыңдаған буынға жатады. Сондықтан оның естеліктері кейінгі абайтану үшін өте маңызды дереккөзге айналды. Әрхам тек естелік айтушы ғана емес, Абай ортасының рухани атмосферасын іштен таныған куәгер ретінде бағаланады.

Әрхам Кәкітайұлы өлең де жазған, бірнеше рет ақындар айтысына қатысқан. Оның өлеңдері кезінде республикалық және облыстық басылымдарда жарияланып отырғаны туралы деректер бар. Әрхам поэзиясында туған жер, табиғат, оқу-білім, өнер, адамгершілік, ескі салттың кемшіліктері, жаңа заман бейнесі сияқты тақырыптар кездеседі. Ол Абай дәстүріндегі сыншылдық пен ағартушылық бағытты өз шығармаларында жалғастыруға тырысты.

Әрхамның әдеби мұрасындағы ең құнды сала – Абай туралы естеліктері. Абайдың балалық шағы, жастық кезеңі, ел ісіне араласуы, ақындық ортасы, туыстары мен шәкірттері туралы мәліметтер Әрхам жазбаларында мол ұшырасады. Мұндай естеліктер Абайдың өмірбаянын нақтылауға, ақынның адами мінезін, тұрмыстық ортасын, шығармашылық дағдысын тануға көмектеседі. Кейінгі зерттеушілер Әрхам жазбаларын Абай өмірінің деректік негіздерінің бірі ретінде пайдаланды.

Әрхам Кәкітайұлының өмірі Абай музейімен де тығыз байланысты. Ол Абай мұражайының алғашқы ғылыми қызметкерлерінің бірі ретінде аталады. Музей қорын жинау, Абай әулетіне қатысты құжаттар мен естеліктерді сақтау, қолжазбаларды жүйелеу ісіне қатысуы оның мәдени қызметінің маңызды қыры болып табылады. Абай мұрасын музейлік деңгейде сақтау – тек әдеби емес, ұлттық тарихи жадты сақтау ісі еді. Әрхам осы істің басында жүрген тұлғалардың бірі болды.

Әрхамның еңбектерінде Абайдың туыстық айналасы, ақын шәкірттері, Шыңғыстау өңірінің тарихи-мәдени келбеті туралы мәліметтер кездеседі. Ол Абайды тек дара ақын ретінде емес, белгілі бір рухани ортаның, әулеттік тәрбиенің, қоғамдық қатынастардың ішінде танытады. Сондықтан Әрхам жазбалары арқылы Абай мектебінің әлеуметтік және мәдени негіздерін жақсырақ түсінуге болады.

Әрхам Кәкітайұлының шығармашылық тұлғасы Кәкітайдан басталған абайтанушылық дәстүрдің жалғасы іспетті. Кәкітай Абайдың 1909 жылғы алғашқы жинағын шығаруға еңбек сіңірсе, Әрхам сол мұраны кейінгі кезеңде сақтап, толықтыруға атсалысты. Бұл әулеттік рухани сабақтастық қазақ әдебиеті тарихында ерекше құбылыс болып табылады. Бір әулет ішінде Абай, оның шәкірттері, мұрасын жинаушылар мен зерттеушілердің қатар шығуы Семей-Абай өңірінің мәдени қуатын көрсетеді.