Мұхамедханұлы Қайым

Қайым Мұхамедханұлы – әдебиет тарихшысы, абайтанушы, шәкәрімтанушы, жазушы, ақын, драматург, аудармашы, педагог және қоғам қайраткері. Ол 1916 жылы 5 қаңтарда Семей қаласында дүниеге келген. Семейдің Алаш қозғалысы, Абай мұрасы, қазақ баспасөзі, мәдени-ағартушылық ортасы қалыптастырған рухани атмосферасы Қайымның тұлға болып өсуіне шешуші ықпал етті. Оның әкесі Мұхамедхан Сейітқұлұлы Алаш қайраткерлеріне жақын, «Сарыарқа» газеті мен «Абай» журналына қолдау көрсеткен меценат ретінде белгілі болды.

Қайым Мұхамедханұлы 1924 жылы Жаңасемейдегі бастауыш мектепке оқуға түсіп, 1932 жылдан еңбекке араласты. 1935–1937 жылдары пән мұғалімдерін даярлайтын екі жылдық курста, 1937–1939 жылдары Семей педагогика институтының филология факультетінде оқыды. Жасынан Абай мұрасына жақын өскен Қайым кейін бүкіл ғұмырын осы мұраны жинау, зерттеу, қорғау, насихаттау ісіне арнады. Ол Абайды тек ақын емес, ұлттық руханияттың өзегі ретінде таныды.

Қайым Мұхамедханұлының ең үлкен ғылыми еңбегі – Абайдың ақындық мектебін зерттеуі. Ол Абай айналасындағы Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Әріп, Уәйіс, Әсет, Шәкәрім сияқты ақындардың шығармаларын жинап, олардың Абай дәстүрімен байланысын ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге тырысты. Бұл бағыт қазақ әдебиеттануында жаңа ғылыми арна ашты. Қайым Абай мұрасын жеке тұлғаның шығармашылығы ретінде ғана емес, тұтас әдеби мектеп қалыптастырған рухани құбылыс ретінде қарастырды.

Ғалым Абай шығармаларының мәтінтану мәселесіне де ерекше көңіл бөлді. Ол өлеңдердің дұрыс нұсқасын анықтау, қолжазбалар мен естеліктерді салыстыру, ақын шығармаларының бұрмаланған тұстарын түзету сияқты күрделі жұмыстар атқарды. Текстология саласындағы бұл еңбегі қазақ әдебиеттануында аса маңызды. Қайым Мұхамедханұлы үшін Абай мәтінін дәл беру – тек ғылыми міндет емес, ұлттық рухани мұраға адалдықтың белгісі болды.

Қайым Мұхамедханұлы Шәкәрім мұрасын сақтап, қайта таныту жолында да үлкен еңбек етті. Кеңестік кезеңде Шәкәрім есімін айту қиын болған уақытта оның шығармаларын жинау, зерттеу, кейінгі ұрпаққа жеткізу ісі үлкен азаматтық батылдықты қажет етті. Қайымның шәкәрімтануға қосқан үлесі қазақ әдебиетінің ақтаңдақтарын қалпына келтіру тарихымен тығыз байланысты. Ол Мұхтар Әуезов мұрасын, Абай музейі тарихын, Семейдің әдеби ортасын зерттеуде де көп еңбек сіңірді.

Қайым Мұхамедханұлы – Семейдің ғана емес, бүкіл қазақ әдебиеттануының ұлы тұлғаларының бірі. Ол Абай мұрасын ғылыми негізде зерттеді, Абай мектебі ұғымын орнықтырды, Шәкәрім шығармаларын қайта танытуға еңбек сіңірді, әдебиет тарихындағы көптеген есімдерді сақтап қалды. Оның өмірі мен шығармашылығы ұлттық мұраға адалдықтың, ғылымдағы әділдіктің, рухани ерліктің биік үлгісі болып табылады.