Сұлтанбеков Мұрат

Мұрат Рақымжанұлы Сұлтанбеков – Семей қаласында дүниеге келген ақын, аудармашы, әдебиет зерттеуші, педагог. Ол 1938 жылы 28 қаңтарда Семейде туған. Балалық шағы соғыс және соғыстан кейінгі ауыр жылдармен тұспа-тұс келді. Қиындыққа толы кезең оның мінезін шыңдап, әдебиетке, білімге, рухани ізденіске деген құштарлығын күшейтті. Семей қаласының мәдени ортасы, Абай дәстүрі, қазақ және орыс әдебиетімен ерте танысуы оның шығармашылық бағытын айқындады.

1960 жылы Семей педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Кейін Мәскеудегі Н.Крупская атындағы облыстық педагогикалық институтының аспирантурасында оқыды. Бұл кезең оның әдебиеттанушылық қабілетін дамытып, орыс әдебиеті, салыстырмалы әдеби байланыстар, Абай мұрасы туралы ғылыми ойлануына ықпал етті. 1962 жылы халықаралық жағдайға байланысты әскер қатарына шақырылып, әскери қызмет атқарса да, поэзия мен ғылымға деген қызығушылығын үзген жоқ.

Мұрат Сұлтанбеков педагогикалық қызметте де, ғылыми ортада да еңбек етті. 1971 жылы «Абайдың поэмалары» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғағаны оның абайтануға қосқан ғылыми үлесін көрсетеді. Кейін өзі оқыған жоғары оқу орындарында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осылайша ол ақындық, аудармашылық және ғылыми-педагогикалық еңбекті қатар алып жүрген көпқырлы тұлға ретінде танылды.

Мұрат Сұлтанбеков – қазақ және орыс тілдерінде еркін жазған қаламгер. Ол екі тілдің де көркемдік мүмкіндігін жақсы сезінді. Әсіресе орыс тілінде қазақ даласының рухын, Семей өңірінің табиғатын, Абай әлемінің әсерін бейнелеуі оның шығармашылығына ерекше сипат береді. Ақын үшін тіл – тек қатынас құралы емес, рухани көпір. Ол қазақ тақырыбын орыс тіліндегі поэзия арқылы да танытып, ұлттық мазмұнды кеңірек әдеби кеңістікке шығаруға ұмтылды.

1969 жылы алғашқы өлеңдер жинағы жарық көріп, ол 1970–1980 жылдары поэзия саласында өнімді еңбек етті. Оның өлеңдерінде туған қала, Ертіс, дала, адамдық ізденіс, уақыт, махаббат, рухани жауапкершілік тақырыптары көрінеді. Мұрат Сұлтанбеков лирикасы ойшылдығымен, мәдени астарымен, классикалық әдеби дәстүрге жақындығымен ерекшеленеді. Ол Пушкин поэзиясынан нәр алып, Абай дәстүрін терең түсінген ақын ретінде ұлттық және әлемдік әдебиет арасындағы байланысты сезіне білді.

Аудармашылық – Мұрат Сұлтанбеков шығармашылығының маңызды саласы. Аудармашы ретінде ол бір әдебиетті екінші тілге механикалық көшіруді емес, рухани мағынаны жеткізуді мақсат етті. Қазақ әдебиетін орыс тілді оқырманға таныту, орыс классикалық дәстүрін қазақ әдеби ортасымен байланыстыру – оның еңбегінің негізгі бағыттарының бірі болды. Мұндай қызмет Семей өңірінің көптілді мәдени ортасымен де сабақтас. Семей – қазақ, орыс, татар, еуропалық мәдениет тоғысқан қала; Мұрат Сұлтанбеков шығармашылығы осы тоғыстың әдеби көрінісі іспетті.

Мұрат Сұлтанбековтің абайтану саласындағы еңбегі ерекше аталады. «Абайдың поэмалары» тақырыбындағы ғылыми зерттеуі ұлы ақынның эпикалық шығармаларын жанрлық, идеялық, көркемдік тұрғыдан қарастыруға арналды. Абайдың поэмаларын зерттеу арқылы ол ақын шығармашылығындағы шығыс және батыс әдеби дәстүрлері, адамгершілік идеясы, көркемдік құрылым мәселелеріне назар аударды. Бұл еңбек оның ақын ғана емес, әдебиет зерттеуші екенін дәлелдейді.

Педагог ретінде Мұрат Сұлтанбеков жас ұрпаққа әдебиетті терең түсіндіру, көркем мәтінді талдау, тіл мәдениетін дамыту бағытында еңбек етті. Ол Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтарының мүшесі ретінде әдеби ортадағы белсенді тұлғалардың бірі болды. Халықаралық «Аттила» медалінің иегері ретінде де аталады.