Тәңірбергенұлы Әріп

Әріп Тәңірбергенұлы – Абайдың ақындық мектебімен байланысты қарастырылатын көрнекті ақын, айтыскер, қисса-дастаншы, аудармашылық дәстүрге жақын қаламгер. Деректерде оның шын аты Мұхаммедғарып болғаны, 1856 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан өңірінде, бұрынғы Аягөз уезі аумағында дүниеге келгені айтылады. Әріптің шығармалары XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің өтпелі кезеңін, шығыстық қисса дәстүрі мен жаңа жазба әдебиеттің байланысын көрсетеді.

Әріп жасынан білімге құштар болып, бірнеше тіл меңгерген ақын ретінде сипатталады. Деректерде оның татар, орыс, араб, парсы, түрік, қытай тілдерін білгені, шығыс және орыс әдебиетінен нәр алғаны айтылады. Мұндай көптілділік оның шығармашылық өрісін кеңейтіп, шығыстық сюжеттерді, діни-ағартушылық мазмұнды, ғашықтық дастандарды қазақы поэзиямен ұштастыруына мүмкіндік берді.

Әріп Тәңірбергенұлы айтыс өнерінде де белгілі болған. Ол Сәдір, Қуанышбай, Қаумет, Боранбай ақындармен, сондай-ақ Көкбай, Әсет сияқты Абайдың талантты шәкірттерімен айтысқаны туралы деректер кездеседі. Бұл оның Абай айналасындағы ақындық ортада беделді болғанын және суырыпсалма өнерді жақсы меңгергенін көрсетеді.

Әріп шығармашылығының ең маңызды бөлігі – қисса-дастандары. Оның “Зияда-Шаһмұрат”, “Қисса-и Баһрам”, “Қожа Ғапон”, “Нұрғызарун”, “Таһир” сияқты дастандары аталады. Бұл шығармалар көбінесе шығыстық сюжеттерге, ғашықтық тақырыпқа, оқиғалы баяндауға негізделген. Әріптің “Зияда-Шаһмұрат” дастаны 1884 жылы жазылып, кейін Қазан қаласында бірнеше рет басылғаны туралы мәлімет бар.

Қазан баспаларында Әріп шығармаларының жариялануы оның туындыларының өз дәуірінде кең тарағанын көрсетеді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр басында Қазан баспалары қазақ қиссалары мен діни-ағартушылық әдебиетті таратуда маңызды орын алды. Әріптің дастандарының сол баспалардан жарық көруі оның шығармаларының оқырман сұранысына ие болғанын дәлелдейді.

Әріп поэзиясында махаббат, адалдық, адамгершілік, өнер, білім, имандылық, тағдыр сияқты тақырыптар қозғалады. Оның қиссалары оқиғалы болып келеді, кейіпкерлер тағдыры арқылы адамдық қасиет, моральдық таңдау, сүйіспеншілік пен адалдық мәселелері ашылады. Бұл тұрғыдан Әріп шығармалары халықтың дәстүрлі дүниетанымына сай тәрбиелік қызмет атқарады.

Әріптің Абаймен байланысы да маңызды. Ол Абайды ұстаз тұтып, Абай поэзиясындағы ойшылдық, сыншылдық, адамгершілік идеяларынан әсер алған ақындардың бірі ретінде қарастырылады. Абай мектебіндегі ақындар қазақ поэзиясын жаңа мазмұнмен байытса, Әріп сол дәстүрді қисса-дастан, айтыс, аударма, шығыстық сюжеттер арқылы жалғастырды.

Әріп Тәңірбергенұлы шығармалары кейінгі кезеңдерде де жинақ болып шыққан. Мәселен, оның өлеңдері, айтыстары, қисса-дастандары 2006 жылы Алматыда, 2014 жылы Астанада жеке жинақ ретінде жарияланғаны көрсетіледі. Бұл басылымдар ақын мұрасын ғылыми тұрғыдан тануға мүмкіндік береді.