Ысқақұлы Кәкітай
Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев – Абайдың інісі Ысқақтың баласы, қаламгер, абайтанушы, Абай мұрасын тұңғыш жинап, бастыруға еңбек сіңірген тұлға. Ол 1868 жылы Семей облысы, Абай өңірінде дүниеге келіп, 1915 жылы қайтыс болған. Кәкітай қазақ әдебиеті тарихында ең алдымен Абайдың 1909 жылы жарық көрген алғашқы өлеңдер жинағын әзірлеуші және ақынның алғашқы өмірбаянын жазушы ретінде ерекше бағаланады.
Кәкітай жасынан Абайдың жақын ортасында тәрбиеленді. Ол ауыл молдасынан сауат ашып, түрікше, арабша хат таныды. Абай ауылындағы кітап оқу, өлең тыңдау, әңгіме, пікір алмасу мәдениеті оның рухани қалыптасуына әсер етті. Кәкітай Абайдың туысы ғана емес, ақынның қасында жүрген, сөзін тыңдаған, шығармашылық ортасын көрген жақын адамдарының бірі болды. Сондықтан оның Абай туралы берген деректері кейінгі абайтану үшін аса сенімді негіздердің қатарына жатады.
Абай қайтыс болғаннан кейін ақын мұрасын жинау, реттеу, бастыру мәселесі өте маңызды болды. Сол кезеңде Абай өлеңдері негізінен қолжазба күйінде, ел аузында, шәкірттері мен туыстарының дәптерлерінде сақталған еді. Егер бұл мұра уақытында жинақталмаса, көптеген өлеңнің жоғалып кетуі мүмкін болатын. Кәкітай осы жауапты істі қолға алып, Тұрағұл Абайұлымен және басқа да жақын адамдармен бірге ақын шығармаларын жинастыруға қатысты.
1909 жылы Санкт-Петербургте Ілия Бораганский баспаханасынан Абайдың алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл кітап қазақ әдебиеті тарихындағы аса маңызды басылым болды. Кәкітай жинақты құрастыруға, мәтіндерді реттеуге, баспаға дайындауға үлкен еңбек сіңірді. Ең бастысы, ол кітапқа Абайдың өмірі мен әдеби қызметі туралы алғашқы өмірбаяндық мақаланы қосты. Бұл мақала кейінгі абайтану ғылымының бастауындағы негізгі дереккөздердің бірі ретінде бағаланады.
Кәкітай жазған Абай өмірбаянының маңызы ерекше. Онда Абайдың шыққан тегі, балалық шағы, оқуы, ел ісіне араласуы, ақындық жолы, орыс әдебиетімен байланысы, мінезі мен дүниетанымы туралы мәліметтер берілген. Кәкітай бұл деректерді сырттай жинаған жоқ, көпшілігін өзі көрген, естіген, отбасылық жады арқылы білген. Сондықтан оның жазбасы Абай тұлғасын алғашқы ғылыми-өмірбаяндық тұрғыдан танытқан еңбек саналады.
Кәкітайдың еңбегін Мұхтар Әуезов жоғары бағалағаны белгілі. Әуезовтің Абай туралы кейінгі зерттеулері мен «Абай жолы» эпопеясына деректік негіз болған мәліметтердің бір бөлігі Кәкітай жазбаларымен сабақтасады. Бұл Кәкітайдың әдебиет тарихындағы орнын айқындайды: ол тек жинақ шығарушы емес, абайтанудың алғашқы кезеңін қалыптастырған қаламгер.
Кәкітайдың өз әдеби шығармалары көп сақталмағанымен, оның редакторлық, құрастырушылық, өмірбаяндық еңбегі қазақ мәдениеті үшін өте құнды. Әдебиет тарихында кейде мұраны жасаушы ғана емес, сол мұраны жоғалтпай жеткізуші тұлғалар да ерекше орын алады. Кәкітай – дәл сондай тұлға. Ол Абай шығармаларын қағазға түсіріп, кітап етіп бастыру арқылы қазақ халқына ғана емес, болашақ әдебиеттану ғылымына да қызмет етті.
Кәкітай Ысқақұлының өмірі Абай мұрасына адалдықтың үлгісі болып табылады. Ол ұлы ақынның еңбегін халыққа жеткізудің тарихи маңызын түсінді. 1909 жылғы жинақ болмаса, Абай шығармаларының жүйелі таралуы, қазақ оқырманына кітап күйінде жетуі кешеуілдеуі мүмкін еді. Сондықтан Кәкітай есімі Абай мұрасын сақтаушылардың алдыңғы қатарында аталады.