Құдайбердиев Ахат

Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев – ақын, фольклоршы, шежіреші, ұстаз, Шәкәрім Құдайбердіұлы мұрасын сақтаушы тұлға. Ол 1900 жылы қазіргі Абай ауданы аумағында дүниеге келіп, 1984 жылы өмірден өтті. Ахат – Шәкәрімнің кенже ұлы. Оның өмірі әкесінің трагедиялық тағдырымен, Абай-Шәкәрім мұрасын сақтау жолындағы ауыр да жауапты еңбекпен тығыз байланысты.

Ахат бала кезінен Шыңғыстау өңіріндегі рухани ортада өсті. Әкесі Шәкәрімнің қасында жүріп, өлең, ән, шежіре, дін, тарих, философия, ауыз әдебиеті туралы мол мағлұмат алды. Шәкәрім үйіндегі оқу, жазу, кітап жинау, ой таластыру дәстүрі Ахаттың дүниетанымын қалыптастырды. Ол жасынан сауатты болып, кейін ұстаздық қызмет атқарды. Сонымен бірге халық ауыз әдебиеті үлгілерін, шежірелік деректерді, Абай мен Шәкәрімге қатысты естеліктерді жинауға көңіл бөлді.

Ахат өмір сүрген дәуір өте күрделі болды. 1931 жылы Шәкәрім саяси қуғын-сүргін құрбанына айналды. Осыдан кейін ақынның аты ұзақ жылдар бойы ресми түрде аталмай, шығармалары жарияланбай қалды. Мұндай жағдайда Ахат үшін әке мұрасын сақтау үлкен тәуекел мен азаматтық жауапкершілік еді. Ол Шәкәрімнің қолжазбаларын, өлеңдерін, дастандарын, әндерін, өміріне қатысты деректерді жоғалтпауға күш салды.

Ахаттың ең басты тарихи еңбегі – Шәкәрім мұрасын жинап, реттеп, ғылыми мекемелерге тапсыруы. Деректерде Мұхтар Әуезовтің Ахатқа Шәкәрім қолжазбаларын жинап, жүйелеуді тапсырғаны айтылады. Ахат ақын шығармаларын екі том етіп құрастырып, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорына өткізген. Кейін Шәкәрім шығармаларының басылымдары осы қолжазбалар негізінде дайындалды. Бұл еңбек Шәкәрімнің әдеби мұрасын халыққа қайтару жолындағы аса маңызды қадам болды.

Ахат Құдайбердиев ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық музейінде, кейін Семейдегі Абай қорық-музейінде қызмет атқарды. Музейдегі жұмысы арқылы ол Абай, Құнанбай, Шәкәрім әулетіне қатысты құжаттар мен естеліктерді, қолжазбаларды, шежірелік мәліметтерді жинауға қатысты. Оның ғылыми қорларға тапсырған материалдары абайтану мен шәкәрімтану үшін құнды дерек болып саналады.

Ахаттың өз шығармашылық мұрасы да назар аударуға тұрарлық. Ол өлең жазған, естеліктер қалдырған, фольклорлық және шежірелік материалдар жинаған. Оның өлеңдері мен естеліктері кейін жеке жинақ болып жарияланды. Ахат поэзиясында туған жер, әке мұрасы, тағдыр, адамгершілік, уақыт, рухани жауапкершілік тақырыптары көрініс береді. Бірақ оның әдебиет тарихындағы басты орны – Шәкәрім мұрасын аман сақтаған мұрагерлік қызметінде.

Ахат естеліктері Шәкәрімнің адамдық бейнесін, тұрмысын, шығармашылық ортасын, мінезін, дүниетанымын тануға мүмкіндік береді. Әке туралы баланың естелігі кейде субъективті болуы мүмкін, бірақ Ахат жазбалары көптеген нақты дерекке, көзбен көрген оқиғаға, отбасылық жадыға сүйенеді. Сондықтан олар шәкәрімтануда маңызды орын алады. Сонымен қатар Ахат Құнанбай, Абай, Шәкәрім әулетінің шежіресін, туыстық байланыстарын, тарихи оқиғаларын нақтылауға көмектескен.

Ахат Құдайбердиевтің тұлғасы қазақ әдеби мұрасын сақтаудың қандай қиын жолмен келгенін көрсетеді. Егер Ахат сияқты мұрагерлер қолжазбаларды жасырмай, жоғалтпай, кейінгі ұрпаққа жеткізуге күш салмағанда, Шәкәрім шығармаларының көп бөлігі бізге толық жетпеуі мүмкін еді. Бұл тұрғыдан Ахаттың еңбегі тек отбасылық парыз емес, ұлттық руханият алдындағы азаматтық қызмет деп бағаланады.

Қорыта айтқанда, Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев – Шәкәрім мұрасын сақтап, жүйелеп, ғылыми айналымға жеткізуге үлес қосқан ардақты тұлға. Оның өмірі әдеби мұраға адалдықтың, тарихи жадты қорғаудың, әке аманатына беріктіктің өнегесі болып табылады.