Құдайбердіұлы Шәкәрім

Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақ әдебиеті мен ой тарихындағы аса ірі тұлға, ақын, жазушы, философ, тарихшы, аудармашы, сазгер. Ол 1858 жылы Шыңғыстау бөктерінде дүниеге келіп, 1931 жылы саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Шәкәрім – Абайдың немере інісі, Құнанбай әулетіндегі рухани дәстүрді жалғастырушы, Абай негіздеген реалистік және адамгершілік бағыттағы әдебиетті тереңдеткен қаламгер.

Шәкәрім жеті жасында әкесі Құдайбердіден айырылғанымен, Құнанбай әулетінің тәрбиесін, әсіресе Абайдың рухани қамқорлығын көрді. Ол өздігінен көп ізденіп, араб, парсы, түрік, орыс тілдерін меңгерді. Шығыс классиктерімен, орыс әдебиетімен, дін, философия, тарих саласындағы еңбектермен танысты. Шәкәрімнің білім алуы жүйелі мектеппен ғана шектелмей, өмір бойғы өзіндік ізденіс түрінде жүрді. Осы ерекшелік оның шығармаларындағы терең ойшылдықты қалыптастырды.

Шәкәрім шығармашылығының негізгі өзегі – адам, ар, иман, әділет, еңбек, ақиқат, ұждан мәселелері. Ол адам өмірінің мәнін тек дүниелік табыс немесе атақпен өлшемейді, адамның ішкі тазалығын, ар алдындағы жауапкершілігін басты құндылық санайды. «Ар ілімі» деп аталатын Шәкәрім дүниетанымы қазақ философиялық ойының ең биік көріністерінің бірі. Ақын адамды рухани кемелдікке, ақыл мен жүректі қатар тәрбиелеуге, әділет пен мейірімді ұстануға шақырады.

Шәкәрімнің поэзиялық мұрасы жанрлық жағынан бай. Оның лирикалық өлеңдерінде өмір, тағдыр, махаббат, табиғат, адам мінезі, қоғам сыны, имандылық тақырыптары кең орын алады. Ақын тілінің ерекшелігі – ой дәлдігі, бейнелі қарапайымдылық, философиялық салмақ. Ол Абай дәстүрін жалғастыра отырып, қазақ поэзиясындағы моральдық-философиялық толғанысты жаңа деңгейге көтерді.

Шәкәрім поэмалары да қазақ әдебиеті тарихында маңызды орын алады. «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу» сияқты шығармаларында махаббат пен еркіндік, ескі салт пен адам тағдыры, әділет пен қатыгездік мәселелері қозғалады. Бұл поэмалар тарихи-аңыздық сюжеттерге негізделгенімен, автор олар арқылы өз дәуіріне де ой тастайды. Шәкәрім ескі әдет-ғұрыптың адам еркіндігін шектейтін тұстарын сынап, адамдық ар мен әділетті биік қояды.

Жазушы ретінде Шәкәрім «Әділ-Мария» романын жазды. Бұл шығарма қазақ прозасының қалыптасу тарихында өзіндік орны бар туынды. Онда махаббат, әлеуметтік теңсіздік, адамгершілік, тағдыр мәселелері көтеріледі. Шәкәрім прозасы оның поэзиясындағы философиялық оймен сабақтасып жатады: автор үшін көркем шығарма – адам мінезін танудың, қоғамдағы әділетсіздікті көрсетудің құралы.

Шәкәрім аудармашылықта да үлкен еңбек етті. Ол А.С. Пушкиннің «Дубровский», «Боран» сияқты шығармаларын қазақ тіліне аударып, әлем әдебиетін қазақ оқырманына жақындатты. Оның аудармалары еркін көркемдік сипатқа ие: Шәкәрім түпнұсқа мазмұнын сақтай отырып, қазақтың өлеңдік, баяндау дәстүріне лайықтап жеткізді. Сонымен қатар ол шығыс әдебиетімен де терең байланыста болды.

Тарихшы ретінде Шәкәрім «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» еңбегін жазды. Бұл еңбек қазақтың тарихи жадын, шығу тегі туралы танымын, шежірелік дәстүрді жинақтауға бағытталған. Діни-ағартушылық бағыттағы «Мұсылмандық шарты» еңбегі де оның халыққа түсінікті тілмен білім беруге ұмтылғанын көрсетеді.