Әбдірахманова Тұрсынхан

Тұрсынхан Әбдірахманова – қазақ поэзиясында өзіндік үні бар ақын, әдебиеттанушы ғалым, аудармашы, қоғам және мәдениет қайраткері. Ол 1921 жылы 5 қарашада қазіргі Абай облысына жақын тарихи Семей өңіріндегі Жарма ауданына қарасты Бөке кенішінде дүниеге келген. Ақынның балалық және жастық шағы қазақ даласының әлеуметтік өзгерістерге толы кезеңімен тұспа-тұс келді. Сол орта оның дүниетанымына, ел өміріне сергек қарауына, адам тағдырына сезімтал болуына ықпал етті. Тұрсынхан Әбдірахманова поэзиясы қазақ әйелінің рухани әлемін, туған жерге сүйіспеншілігін, ел тағдырына алаңдаған азаматтық үнін танытатын шығармашылық мұра ретінде бағаланады.

Тұрсынхан Әбдірахманова еңбек жолын Ұлы Отан соғысы жылдарында мұғалім болып бастады. Соғыс кезеңіндегі мектеп өмірі, елдің ауыр тұрмысы, жас ұрпақты білімге тарту, халықтың рухын сақтау сияқты жауапты міндеттер жас маманның азаматтық мінезін қалыптастырды. Кейін ол мектеп директоры, аудандық комсомол және партия ұйымдарында қызмет атқарды. Бұл қызметтер ақынның қоғамдық ортаға жақын болуына, ауыл мен қала өмірін, еңбек адамының тіршілігін, әйелдер тағдырын терең тануына жол ашты. Оның кейінгі лирикасындағы өмір шындығы мен адам мінезіне үңілу осындай өмірлік тәжірибемен сабақтас.

Ақынның шығармашылық жолы 1950-жылдардан бастап баспасөз беттерінде айқын көріне бастады. 1959 жылы «Ән» атты алғашқы жыр жинағы жарық көріп, әдеби орта оның лирикалық табиғатын таныды. Тұрсынхан поэзиясының басты сипаты – нәзік сезім мен ойлы азаматтықтың қатар өрілуі. Оның өлеңдерінде әйел жүрегінің сыршылдығы, ана мейірімі, достық, махаббат, туған ел, уақыт, адамдық парыз секілді тақырыптар кең қамтылады. Ақын табиғат суретін де жай көрініс ретінде емес, адамның ішкі көңіл күйімен астасқан поэтикалық кеңістік ретінде береді.

Тұрсынхан Әбдірахманова әдебиеттану ғылымында да елеулі еңбек атқарды. Ол ҚазМУ-де білім алып, кейін аспирантурада оқыды. 1964 жылы Ілияс Жансүгіров лирикасы жөнінде кандидаттық диссертация қорғады. 1981 жылы Қасым Аманжолов поэтикасы және оның қазіргі қазақ лирикасымен дәстүрлік байланысы тақырыбында докторлық диссертация қорғауы оның қазақ поэзиясын ғылыми тұрғыда терең зерттегенін көрсетеді. Бұл еңбектер ақынның өз шығармашылығын да байытты: ол поэзияны тек сезім емес, ой мен дәстүр, көркемдік жүйе ретінде қабылдады.

Ғалым ретінде Тұрсынхан Әбдірахманова қазақ лирикасының дәстүрін, ақындық даралықты, ұлттық поэзиядағы көркемдік жалғастықты талдауға көңіл бөлді. Ол Ілияс пен Қасым сынды тұлғалардың поэтикалық қуатын зерттей отырып, қазақ өлеңіндегі ерлік, елдік, адамгершілік, романтикалық серпін, азаматтық пафос мәселелерін зерделеді. Ғылыми ізденісі мен ақындық тәжірибесінің тоғысуы оның өз өлеңдеріндегі ой тереңдігін, сөз таңдаудағы жауапкершілігін күшейтті. Сондықтан ол қазақ әдебиетінде әрі ақын, әрі зерттеуші ретінде қатар танылған санаулы қаламгерлердің бірі болды.